Nghị định 334: Đổi mới cơ chế tự chủ và tài chính trong giáo dục đại học

Hoạt động trao đổi học thuật của giảng viên, học viên. Ảnh: Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 334/2026/NĐ-CP quy định về tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp; chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian.

Nghị định này được ban hành nhằm hoàn thiện thể chế về tự chủ và cơ chế tài chính trong giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Đổi mới phương thức phân bổ ngân sách nhà nước, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Tạo cơ chế đột phá cho đào tạo tiến sĩ toàn thời gian; nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn mới…

GẮN QUYỀN TỰ CHỦ VỚI TRÁCH NHIỆM GIẢI TRÌNH

Quá trình tổng kết thi hành pháp luật, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhận thấy việc phân bổ ngân sách nhà nước hiện nay chưa gắn với chất lượng đào tạo, kết quả đầu ra, hiệu quả hoạt động, nhu cầu nhân lực quốc gia.

Đặc biệt là chưa có cơ chế đồng bộ về đặt hàng đào tạo, giao nhiệm vụ, thanh toán theo kết quả đầu ra, đánh giá chất lượng đào tạo, hỗ trợ ngành chiến lược.

Thực tiễn phát triển đất nước đòi hỏi cơ chế đột phá để phát triển nguồn nhân lực trong các ngành: trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ lõi, khoa học cơ bản, công nghệ cao, chuyển đổi số, ngành chiến lược quốc gia.

Do đó, Nghị định quy định cơ sở giáo dục thực hiện quyền tự chủ trong hoạt động giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp theo quy định của pháp luật.

Theo đó, cơ sở giáo dục được tự chủ trong các hoạt động gồm xây dựng, phát triển chương trình đào tạo; tuyển sinh, đào tạo và cấp văn bằng, chứng chỉ theo quy định của pháp luật; thực hiện hoạt động bảo đảm và kiểm định chất lượng giáo dục theo quy định của pháp luật; hợp tác, liên kết trong nước và nước ngoài theo quy định của pháp luật...

Nguyên tắc là việc tự chủ phải gắn với trách nhiệm giải trình, bảo đảm chất lượng, công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động của cơ sở giáo dục và chịu sự thanh tra, kiểm tra, giám sát của cơ quan có thẩm quyền.

Đáng chú ý là Điều 5 Nghị định nêu rõ, cơ sở giáo dục được tự chủ về hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Bao gồm cả việc quyết định triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các mô hình giáo dục số, công nghệ giáo dục, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo theo đề án được cấp có thẩm quyền phê duyệt…

Điều này nhằm thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Bên cạnh đó, Nghị định cũng quy định cơ sở giáo dục công lập thực hiện quyền tự chủ về cơ cấu tổ chức và nhân sự theo quy định của pháp luật có liên quan.

TỰ CHỦ VỀ TÀI CHÍNH, TÀI SẢN VÀ ĐẦU TƯ

Việc triển khai cơ chế tự chủ thời gian qua chưa đồng bộ, đặc biệt trong tự chủ tài chính, quản trị nhân sự, huy động nguồn lực, hợp tác quốc tế, quản trị đại học hiện đại.

Một trong những nguyên nhân là do các quy định chỉ căn cứ vào mức độ tự chủ tài chính theo quy định tại Nghị định số 60/2021/NĐ-CP ngày 21/6/2021 của Chính phủ quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập và Nghị định 111/2025/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Nghị định số 60/2021/NĐ-CP.

Do đó, một số quy định còn mang tính tiền kiểm, làm hạn chế tính chủ động và sáng tạo của cơ sở giáo dục.

Khắc phục điểm trên, Nghị định 334 làm rõ cơ chế tự chủ trong quản lý và sử dụng nguồn tài chính của cơ sở giáo dục công lập.

Theo điều 7, cơ sở giáo dục quyết định việc sử dụng các nguồn tài chính theo quy định để phục vụ hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển cơ sở vật chất theo các quy chế nội bộ về đầu tư, tài chính, tài sản trên cơ sở bảo đảm quy định của pháp luật có liên quan.

Về phân phối kết quả tài chính cuối năm, phần chênh lệch thu lớn hơn chi được trích lập các quỹ và sử dụng theo quy định của Chính phủ về cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập. Cơ sở giáo dục quyết định việc ưu tiên tập trung nguồn lực từ các quỹ để đầu tư cho các ngành, lĩnh vực chiến lược, khoa học cơ bản, công nghệ cao quy định tại Nghị định này.

Bộ giáo dục và Đào tạo cũng phân loại mức độ tự chủ tài chính đối với cơ sở giáo dục công lập và cơ chế hỗ trợ của Nhà nước. Các cơ chế hỗ trợ gồm ưu đãi về thuế và đất đai, tín dụng, công nghệ.

Theo quy định, người đứng đầu cơ sở giáo dục được toàn quyền quyết định việc sử dụng các nguồn tài chính của cơ sở giáo dục để phục vụ hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển cơ sở vật chất.