Nghỉ hưu theo đặc thù nghề nghiệp: Cân bằng an sinh và sức lao động

Ảnh minh họa INT.

Bài toán tuổi nghề và phân công đội ngũ

Năm học này, cô Lê Thị Thủy - 55 tuổi, được Ban giám hiệu Trường Mầm non Bình Minh (Hải Châu, Đà Nẵng) bố trí đứng lớp nhóm trẻ 18 - 24 tháng. Ở độ tuổi này, các bé có một số kỹ năng phục vụ bản thân nhất định như tự xúc ăn, tự đi vệ sinh, biết ngồi vào bàn ăn, cô ít phải bồng bế hơn...

Trước đó, cô Thủy có nhiều năm chăm sóc nhóm trẻ dưới 18 tháng. Hầu hết trẻ ở độ tuổi nhà trẻ, nhất là trẻ dưới 18 tháng tuổi đều khóc quấy ở những ngày mới đến lớp và khi xa mẹ. Cô Thủy kể, có những trẻ ngày đầu làm quen môi trường mới phải có giáo viên bế ẵm.

Để trẻ quen dần việc ngồi ăn ở ghế, các cô phải đặt vào ghế, hết giờ ăn bế ra. Cứ thế, mỗi ngày bồng bế xoay vòng chục lượt. Rồi phải bế trẻ vệ sinh sau bữa ăn nếu phun, nhè thức ăn ra người. Thành ra, cô giáo nhẹ phần soạn giảng và tổ chức các hoạt động dạy học nhưng lại nặng phần chăm, đòi hỏi giáo viên phải có sức khỏe mới có thể trụ được với công việc kéo dài từ 10 - 11 tiếng mỗi ngày.

Có giáo viên ở độ tuổi ngoài 50, Trường Mầm non Tuổi thơ (Hải Châu, Đà Nẵng) bố trí ở nhóm lớp bé. Theo bà Trần Thị Như Lai - Hiệu trưởng nhà trường, với trẻ từ lớp nhỡ trở lên, mỗi tiết học thường có nhiều hoạt động vận động, giáo viên cũng buộc phải nói nhiều hơn. Trong khi đó, với giáo viên lớn tuổi, độ bền trong sức khỏe sẽ bị hạn chế nên tổ chức các trò chơi vận động cho trẻ sẽ gặp khó khăn nhất định.

Hầu hết trường mầm non ở đô thị đều có biên chế lớp ở độ tuổi nhà trẻ. Vì vậy, trong phân công giáo viên đứng lớp, bài toán bố trí giáo viên ở độ tuổi ngoài 50 còn có thể giải quyết được. Nhưng với các trường học ở vùng núi cao, gần như chỉ nhận trẻ từ 3 tuổi và có nhiều điểm trường thôn, đường sá đi lại khó khăn.

Như Trường Mầm non A Tiêng (Tây Giang, Đà Nẵng), giáo viên luân phiên đứng lớp ở 6 điểm trường thôn nằm rải rác dọc tuyến biên giới. Mỗi thôn có 2 giáo viên đảm nhận lớp ghép ba độ tuổi 3 - 4 - 5, vừa chăm trẻ, vừa tổ chức các hoạt động dạy học. Chưa kể, ngoài giờ lên lớp, các cô phải dành nhiều thời gian để làm đồ dùng, đồ chơi, mô hình phục vụ dạy - học theo các chủ đề.

Thực tế này đặt ra bài toán lớn về tuổi nghề đối với giáo viên mầm non. Trước đây, theo Nghị định 108 năm 2014 về chính sách tinh giản biên chế của Chính phủ, nhiều giáo viên khoảng 53 tuổi, nếu có thời gian đóng bảo hiểm từ 35 - 37 năm, có thể nghỉ hưu sớm và được hưởng khoản trợ cấp không nhỏ. Điều này giúp giáo viên có thêm lựa chọn nghỉ ngơi, tái tạo sức khỏe sau nhiều năm làm việc vất vả. Tuy nhiên, hiện nay, những trường hợp “dư” năm đóng bảo hiểm như vậy không còn phổ biến.

Bà Trần Thị Như Lai cho rằng, trước đây, giáo viên mầm non thường chỉ học hệ trung cấp nên thời gian đào tạo ngắn, khi ra trường là vào biên chế ngay nên thời gian đóng bảo hiểm kéo dài. Trong khi đó, giáo viên mầm non hiện nay phải mất 4 năm học đại học, sau đó có thể trải qua nhiều năm làm hợp đồng mà chưa được đóng bảo hiểm đầy đủ.

Khi đến tuổi ngoài 50, không ít người vẫn thiếu năm đóng bảo hiểm để đủ điều kiện nghỉ hưu, dù sức khỏe đã giảm sút rõ rệt. Đối với giáo viên mầm non, sức khỏe không chỉ là điều kiện lao động, mà còn là yếu tố quyết định chất lượng chăm sóc trẻ. Khi tuổi cao, việc đứng lớp, bồng bế, theo kịp sự hiếu động của trẻ nhỏ trở thành thách thức lớn.

Thời điểm bà Lai còn làm Hiệu trưởng tại Trường Mầm non Cẩm Vân (Hải Châu, Đà Nẵng), đã có 5 giáo viên xin nghỉ hưu trước tuổi theo Nghị định 108. Những giáo viên này đều có khoảng 35 năm đóng bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, để đáp ứng được điều kiện, những giáo viên này phải có hồ sơ giám định sức khỏe không đáp ứng được yêu cầu công việc hoặc xếp loại không hoàn thành nhiệm vụ.

Vì vậy, khi Luật Nhà giáo 2025 bổ sung một điểm đặc biệt tại Điều 26 dành riêng cho nhà giáo trong cơ sở giáo dục mầm non là một tin vui với đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý ở bậc học này.

Cô Lê Thị Thủy chia sẻ: “Ngoài thời gian làm việc mỗi ngày dài, từ 6 giờ 30 phút khi trẻ chưa đến lớp thì cô giáo đã có mặt để vệ sinh phòng ốc, chuẩn bị đồ dùng cá nhân cho trẻ, tiếp nhận nước uống, đồ ăn sáng và công việc của một ngày chỉ chấm dứt khi phụ huynh cuối cùng đến đón con. Trẻ ở độ tuổi mầm non cũng hiếu động, đòi hỏi giáo viên phải bao quát tốt, phản ứng nhanh trong mọi tình huống. Giáo viên ngoài 55 tuổi nếu không đáp ứng về sức khỏe, khó có thể đảm bảo chăm sóc trẻ một cách tốt nhất”.

Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng vinh danh tân phó giáo sư năm 2025. Ảnh: NTCC

Khai thác nguồn lực có điều kiện

Theo quy định của Luật Nhà giáo, nếu có nguyện vọng, giáo viên mầm non có thể nghỉ hưu ở tuổi thấp hơn tuổi nghỉ hưu của người lao động trong điều kiện bình thường nhưng không quá 5 tuổi. Điều đáng chú ý nếu nhà giáo có đủ 15 năm đóng bảo hiểm xã hội trở lên, sẽ không bị giảm tỷ lệ phần trăm hưởng lương hưu do việc nghỉ hưu trước tuổi.

PGS.TS Võ Văn Minh - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, đánh giá đây là điểm mới mang tính tiến bộ và có tầm nhìn dài hạn của Luật Nhà giáo. “Lần đầu tiên, chính sách nghỉ hưu được tiếp cận theo đặc thù nghề nghiệp và giá trị đóng góp thực tế, thay vì áp dụng cào bằng. Với giáo viên mầm non - nhóm lao động sớm, cường độ cao và chịu nhiều áp lực nghề nghiệp - việc cho phép nghỉ hưu sớm hơn 5 năm thể hiện sự nhân văn và chia sẻ với đặc thù công việc.

Ở chiều ngược lại, việc mở cơ chế kéo dài thời gian công tác đối với đội ngũ có trình độ cao, chuyên môn sâu cho thấy cách nhìn nhận giáo dục và khoa học như những lĩnh vực tích lũy trí tuệ lâu dài, nơi tuổi nghề không hoàn toàn tỉ lệ thuận với khả năng cống hiến”, ông Minh phân tích.

Theo PGS.TS Võ Văn Minh, với những quy định chặt chẽ về thời gian nghỉ hưu, Luật Nhà giáo đã chuyển từ tư duy “ưu ái theo danh xưng” sang khai thác nguồn lực có điều kiện. Việc kéo dài thời gian công tác không phải là quyền đương nhiên, mà gắn với các tiêu chí cụ thể như: Nhu cầu của cơ sở giáo dục, tình trạng sức khỏe, sự tự nguyện và đáp ứng chuẩn chuyên môn.

Cách tiếp cận này góp phần giải tỏa những băn khoăn của xã hội về nguy cơ kéo dài tuổi nghỉ hưu một cách hình thức, làm chậm quá trình trẻ hóa đội ngũ hoặc tạo ra đặc quyền cứng nhắc cho một bộ phận nhỏ.

“Việc quy định rõ ràng thời gian kéo dài theo từng trình độ và chức danh khoa học (không quá 5 năm với tiến sĩ, 7 năm với phó giáo sư, 10 năm với giáo sư) là một bước tiến về mặt quản trị nhân sự.

Trước đây, do thiếu khung pháp lí cụ thể, nhiều cơ sở giáo dục gặp lúng túng trong tổ chức thực hiện, dẫn đến áp dụng không thống nhất, thậm chí phát sinh tâm lý so bì trong đội ngũ. Khi các “ngưỡng” được luật hóa, cơ sở giáo dục có thêm căn cứ minh bạch để xây dựng kế hoạch nhân sự trung và dài hạn”, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng phân tích.

Đào tạo lực lượng kế cận

Dù y học là ngành thuộc nhóm có nhiều phó giáo sư, giáo sư được công nhận nhất, nhưng vẫn có chuyên ngành khan hiếm nhân lực trình độ cao, chẳng hạn như Pháp y. Trường Đại học Y Hà Nội được xem là cơ sở duy nhất cả nước đào tạo ngành Pháp y bậc sau đại học. Để có thể duy trì các hệ này, trong những năm qua, giảng viên đứng lớp là phó giáo sư ngành gần với Pháp y. Bởi cả nước chỉ có 2 phó giáo sư ngành Pháp y và đã nghỉ hưu.

Hầu hết ngành khoa học cơ bản, đặc thù tại viện nghiên cứu, trường đại học thiếu hụt nhân sự đầu ngành. Nguyên do là các phó giáo sư, giáo sư đến tuổi hưu, trong khi lớp trẻ chưa đủ trình độ, thâm niên kế thừa. Điều này ảnh hưởng đến công tác nghiên cứu cũng như đào tạo, đặc biệt là đào tạo sau đại học và xác định chỉ tiêu tuyển sinh ở các trường.

GS.TSKH Bùi Văn Ga, nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT, nhận xét: “Thời gian nghỉ hưu được xác định không quá 5 tuổi đối với nhà giáo có trình độ tiến sĩ; không quá 7 tuổi đối với nhà giáo có chức danh phó giáo sư; và không quá 10 tuổi đối với nhà giáo có chức danh giáo sư được quy định tại Nghị định 141 năm 2013. Cách đây vài năm Bộ Nội vụ bỏ quy định này, thay bằng kéo dài cho 5 năm cho tiến sĩ, phó giáo sư, giáo sư. Với Luật Nhà giáo, các mốc thời gian nghỉ hưu đối với lực lượng này áp dụng như quy định tại Nghị định 141”.

Theo GS.TSKH Bùi Văn Ga, quy định kéo dài thời gian công tác đối với đội ngũ có trình độ cao, chuyên môn sâu là phù hợp. Như dân gian thường nói “Thầy giáo già, cô hát trẻ”, những nhà khoa học có học hàm, học vị cao, có kinh nghiệm trong nghiên cứu, đào tạo, nếu nghỉ hưu như người lao động bình thường sẽ gây lãng phí nguồn lực.

“Độ tuổi 60 - 70 tuổi, với kinh nghiệm tích lũy được, những nhà khoa học có thể tiếp tục đóng góp hiệu quả cho nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và đào tạo nghiên cứu sinh. Mặt khác trên thực tế, các trường đại học đều thiếu hụt đội ngũ tiến sĩ, phó giáo sư, giáo sư để đảm bảo chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học theo chuẩn trường đại học. Việc kéo dài thời gian công tác của lực lượng này sẽ giúp cho các trường có thêm thời gian để đào tạo lực lượng kế cận”, GS.TSKH Bùi Văn Ga phân tích.

Ngoài quy định kéo dài thời gian công tác của đội ngũ tiến sĩ, phó giáo sư, giáo sư để làm công tác chuyên môn, GS.TSKH Bùi Văn Ga đề xuất nên linh hoạt cho phép lực lượng này tham gia công tác quản lý những mảng công việc thuần túy về chuyên môn, như viện, trung tâm nghiên cứu, bộ môn... Với kinh nghiệm từng trải ở các vị trí khác nhau, lực lượng này sẽ hỗ trợ hiệu quả cho nhà trường.

Hà Nguyên