Nghị quyết 02/NQ-TW: Kích hoạt nguồn lực 'Thành phố lễ hội' của Thủ đô

Hà Nội có hơn 1.600 lễ hội, trong đó hơn 88% là lễ hội dân gian, truyền thống. Đây là nguồn lực lớn để Hà Nội có thể phát huy gia trị di sản, định vị thương hiệu "Thành phố lễ hội". Ảnh: HNM

Định vị lễ hội như một tài nguyên phát triển

Nghị quyết 02/NQ-TW về “Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới” đặt ra quan điểm và 9 nhóm giải pháp nhằm xây dựng Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”. Trong đó, văn hóa được xác định giữ vai trò quan trọng, “gắn kết chặt chẽ giữa phát triển văn hóa với phát triển kinh tế”.

Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu phát huy hiệu quả nguồn lực văn hóa thông qua phát triển công nghiệp văn hóa và thị trường dịch vụ văn hóa; xây dựng thương hiệu, sản phẩm văn hóa đặc sắc gắn với du lịch; hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật; phát triển các “mạch sáng tạo” và cực sáng tạo tiêu biểu “Di sản - Tri thức - Công nghệ”. Từ đó, Hà Nội được định hướng trở thành trung tâm sáng tạo, điểm đến của các sự kiện văn hóa - nghệ thuật, thể thao tầm khu vực và quốc tế.

Lễ hội làng Triều Khúc, một trong những lễ hội thu hút đông người dân và du khách. Ảnh: HNM

Với bề dày “ngàn năm văn hiến”, Hà Nội là nơi hội tụ hệ thống di sản và lễ hội lớn nhất cả nước với hơn 6.000 di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh; hơn 1.600 lễ hội, trong đó lễ hội dân gian chiếm trên 88%. Nhiều lễ hội tiêu biểu như: lễ hội đền Cổ Loa, lễ hội gò Đống Đa, lễ hội chùa Hương, lễ hội chùa Thầy, lễ hội Bát Tràng, lễ hội đền Gióng - Sóc Sơn, lễ hội đền Hai Bà Trưng - Mê Linh, lễ hội Võng La… đã trở thành những dấu ấn văn hóa đặc sắc.

Trong số đó, nhiều lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như lễ hội đền Cổ Loa, lễ hội chùa Tây Phương, lễ hội chùa Thầy…; đặc biệt, lễ hội Gióng tại đền Phù Đổng và đền Sóc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Lễ hội Gióng đền Sóc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ảnh: S.T

Với nguồn lực di sản phong phú, đặc biệt là hệ thống lễ hội dân gian, Hà Nội có nhiều điều kiện để khai thác, phát huy trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, nhất là du lịch văn hóa. Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia trên thế giới đã thành công khi biến lễ hội truyền thống thành sản phẩm công nghiệp văn hóa. Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia đã thành công trong việc biến lễ hội truyền thống thành sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị cao, như: lễ hội té nước ở Thái Lan, Lào, Campuchia; lễ hội thuyền rồng, lễ hội Trung thu, lễ hội hoa đăng ở Trung Quốc; lễ hội hoa anh đào, lễ hội đèn lồng ở Nhật Bản; lễ hội sắc màu Holi ở Ấn Độ…

Theo PGS.TS Đỗ Văn Trụ, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, với nguồn tài nguyên di sản phong phú và hệ thống lễ hội đa dạng, đặc biệt là các lễ hội diễn ra quanh năm với nhiều nghi thức đặc sắc, Hà Nội hoàn toàn có tiềm năng trở thành “thành phố di sản” – điểm đến tiêu biểu của văn hóa cộng đồng.

Bên cạnh các lễ hội truyền thống, những năm gần đây, Hà Nội đã phát triển nhiều lễ hội hiện đại, kết hợp hài hòa yếu tố truyền thống và đương đại, mở ra không gian văn hóa sáng tạo hấp dẫn. Các sự kiện như: Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội, Lễ hội văn hóa vì hòa bình, Lễ hội áo dài du lịch Hà Nội, Lễ hội quà tặng, Festival Thu Hà Nội, Festival Thăng Long, Lễ hội văn hóa thế giới, Lễ hội văn hóa ẩm thực… đang dần trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội Nguyễn Tiến Đạt nhận định, Hà Nội là địa phương có số lượng lễ hội lớn nhất cả nước, bao gồm cả truyền thống và hiện đại. Đây là lợi thế để Thủ đô định vị thương hiệu “Thành phố lễ hội”, thu hút du khách quanh năm, biến lễ hội thành tài sản văn hóa quý, góp phần nâng cao sức cạnh tranh và tạo nguồn thu cho kinh tế.

Tạo hành lang chính sách cho “thành phố lễ hội”

Dù sở hữu nguồn lực di sản lớn, đặc biệt là lễ hội, nhưng theo các chuyên gia, trong thời gian dài, lễ hội vẫn chủ yếu được nhìn nhận ở góc độ bảo tồn, phục vụ nhu cầu tâm linh, tinh thần, chưa được khai thác như một “tài sản văn hóa” có thể tạo ra giá trị kinh tế và lan tỏa thương hiệu đô thị. Công tác quản lý lễ hội có lúc còn tồn tại hạn chế, như tình trạng quá tải vào mùa cao điểm và vắng khách ở các thời điểm khác.

Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội 2024. Ảnh: M.H

Sự ra đời của Nghị quyết 02/NQ-TW đã góp phần thay đổi tư duy này, khi đặt ra yêu cầu phát huy giá trị di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch và sáng tạo. Nghị quyết định hướng rõ việc triển khai các “mạch sáng tạo” và cực sáng tạo “Di sản - Tri thức - Công nghệ”, qua đó khẳng định lễ hội không chỉ là “di sản cần bảo tồn” mà còn là “nguồn lực cần kích hoạt”, trở thành một phần trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội, điểm cốt lõi của Nghị quyết là đổi mới phương thức bảo tồn và phát huy di sản theo hướng hiện đại, linh hoạt, gắn với khoa học - công nghệ và chuyển đổi số. Đây là chìa khóa để nâng tầm các lễ hội truyền thống.

Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội đang định vị được thương hiệu riêng, thu hút đông cộng đồng sáng tạo và người dân, du khách. Ảnh: Hoàng Lân

Thực tế cho thấy, thời gian gần đây, nhiều lễ hội trên địa bàn Hà Nội đã có sự chuyển biến rõ rệt. Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Xuân Tài cho biết, công tác tổ chức lễ hội ngày càng bài bản, chú trọng xây dựng môi trường văn hóa văn minh; nghi thức được chuẩn hóa; truyền thông được đẩy mạnh nhờ nền tảng số và mạng xã hội. Một số lễ hội đã đổi mới cách tổ chức, giúp phần hội sinh động, hấp dẫn hơn, đặc biệt thu hút giới trẻ.

Việc ứng dụng công nghệ như 3D mapping, không gian trải nghiệm số, mã QR giới thiệu di tích hay các nền tảng du lịch thông minh đã góp phần đưa lễ hội thoát khỏi khuôn khổ truyền thống khép kín, trở thành sản phẩm du lịch - văn hóa có sức cạnh tranh. Tiêu biểu là các chương trình trình diễn nghệ thuật kết hợp 3D mapping tại Lễ hội đền Hai Bà Trưng (Mê Linh) năm 2024, Lễ hội kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa năm 2025; ứng dụng công nghệ số, camera AI tại Lễ hội chùa Hương 2026; hay việc triển khai không gian trải nghiệm số, nâng cao hiệu quả tuyên truyền giá trị lịch sử, mang đến trải nghiệm mới cho du khách tại Lễ hội Cổ Loa 2026.

Lễ hội Mê Linh 2024 sử dụng công nghệ 3D mapping và trình diễn nghệ thuật tạo điểm nhấn mới lạ. Ảnh: S.T

Đối với các lễ hội văn hóa - du lịch mới, dấu ấn đổi mới, sáng tạo ngày càng rõ nét. Nhiều lễ hội như: Lễ hội thiết kế sáng tạo, Lễ hội văn hóa vì hòa bình, Festival Thăng Long, Lễ hội áo dài… đã hình thành những không gian văn hóa mới, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa công nghệ và nghệ thuật.

Theo Chủ tịch Liên Chi hội Du lịch Xanh Việt Nam Phùng Quang Thắng, Hà Nội có thể xây dựng các “mùa lễ hội” theo chu kỳ, gắn với các tuyến du lịch chuyên đề như du lịch tâm linh – lịch sử, du lịch trải nghiệm văn hóa, du lịch sáng tạo. Qua đó, hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng chi tiêu của du khách.

Tuy nhiên, ông Thắng cũng cho rằng, để trở thành “thành phố lễ hội”, Hà Nội không chỉ dừng lại ở số lượng lễ hội mà quan trọng hơn là khả năng kết nối, tổ chức và khai thác thành chuỗi giá trị. “Khi được liên kết hợp lý, lễ hội sẽ trở thành “sân khấu lớn” cho các ngành công nghiệp văn hóa như biểu diễn nghệ thuật, thiết kế sáng tạo, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ, qua đó tạo thêm việc làm và nguồn thu cho xã hội”, ông Phùng Quang Thắng bày tỏ.

Lễ hội kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa năm 2025 có sử dụng công nghệ biểu diễn hiện đại. Ảnh: M.H

Để triển khai hiệu quả Nghị quyết 02/NQ-TW, ông Phùng Quang Thắng cho rằng, cần có sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành và cộng đồng. Chính quyền giữ vai trò định hướng, ban hành chính sách và kiểm soát chất lượng; người dân là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa giá trị; doanh nghiệp là lực lượng khai thác, phát triển sản phẩm. Đồng thời, Hà Nội cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực tổ chức lễ hội, quản lý di sản; tăng cường nghiên cứu, tư vấn chuyên gia; đẩy mạnh hợp tác quốc tế.

Có thể khẳng định, Nghị quyết 02/NQ-TW đã tạo ra cú hích mạnh mẽ, mở ra cơ hội để Hà Nội chuyển hóa tiềm năng văn hóa thành động lực phát triển. Nếu được triển khai đồng bộ, bài bản và sáng tạo, Thủ đô không chỉ định vị được thương hiệu ‘thành phố lễ hội’ mà còn từng bước biến di sản thành tài sản, tạo nguồn lực bền vững cho tăng trưởng.

Hoàng Quyên