Nghị quyết số 80-NQ/TW mở rộng không gian phát triển mới cho văn hóa Việt Nam

Trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng điểm nổi bật của Nghị quyết số 80-NQ/TW là lần đầu nhiều mục tiêu chiến lược được đặt ra theo hướng toàn diện, gắn chặt với hệ thống giải pháp và yêu cầu tổ chức thực hiện, mở rộng không gian phát triển mới cho văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập.

Đặt ra hệ thống các mục tiêu để tháo gỡ các nút thắt

Phóng viên: Ông đánh giá như thế nào về những mục tiêu chiến lược của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, điểm đáng chú ý nhất của Nghị quyết số 80-NQ/TW không chỉ nằm ở việc đặt ra nhiều mục tiêu lớn, mà ở chỗ lần này văn hóa được nhìn nhận bằng một tầm nhìn phát triển mới: không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội, mà được xác định rõ là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển và một trụ cột của phát triển bền vững, gắn trực tiếp với vị thế quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết ngày 7/1/2026 cho thấy đây không phải là một văn bản chỉ mang tính định hướng chung, mà là một quyết sách chiến lược có tính đột phá, khi lần đầu tiên nhiều mục tiêu được đặt ra cùng với yêu cầu lượng hóa chỉ tiêu, gắn chặt giữa quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp thực hiện.

Đức Phúc giành quán quân giải thưởng âm nhạc lớn nhất khu vực Intervision.(Ảnh: SPUTNIK)

Tôi cho rằng hệ mục tiêu của Nghị quyết số 80-NQ/TW được thiết kế khá toàn diện và có chiều sâu. Nó bao quát từ xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường, xã hội đến không gian số; phát triển văn học nghệ thuật xứng tầm; bảo tồn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể; cho đến thúc đẩy công nghiệp văn hóa, hình thành hệ sinh thái sáng tạo, các cụm sáng tạo và tổ hợp sáng tạo văn hóa có quy mô quốc tế, đồng thời chủ động hội nhập để Việt Nam trở thành điểm đến của các sự kiện văn hóa lớn trong khu vực và trên thế giới.

Điều quan trọng là Nghị quyết không tiếp cận văn hóa theo từng mảng rời rạc, mà theo một chỉnh thể liên thông: con người-môi trường-di sản-sáng tạo-thị trường-hội nhập.

Có thể nói, đây là một Nghị quyết vừa mang tính kế thừa, vừa mang tính mở đường. Kế thừa ở chỗ tiếp nối mạch tư duy xuyên suốt của Đảng về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Mở đường ở chỗ đặt văn hóa vào trung tâm của mô hình phát triển mới, nhấn mạnh vai trò của công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và sức mạnh mềm quốc gia.

Nếu trước đây chúng ta nhấn mạnh nhiều đến nhiệm vụ giữ gìn văn hóa, thì nay Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu cao hơn: biến văn hóa thành năng lực cạnh tranh, thành sinh khí phát triển và thành bản lĩnh quốc gia trong hội nhập.

Phóng viên: Theo ông, vì sao Đảng đặt ra những mục tiêu này trong giai đoạn hiện nay, và cơ sở để đề ra các mục tiêu ấy là gì?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, việc đặt ra những mục tiêu đó ở thời điểm này là hoàn toàn phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Khi mục tiêu phát triển được nâng lên ở tầm cao hơn, thì văn hóa không thể đứng ngoài quá trình ấy, mà phải trở thành một thành tố cấu thành năng lực phát triển quốc gia.

Trong bối cảnh mới, yêu cầu đối với văn hóa đã thay đổi căn bản: văn hóa vừa phải giữ gìn bản sắc, vừa phải trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh và bền vững.

Cơ sở đầu tiên là cơ sở lý luận. Nghị quyết số 80-NQ/TW kế thừa mạch tư duy xuyên suốt của Đảng từ Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943, Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI…, nhưng phát triển lên một bước mới.

Hòa Minzy gây sốt mạng xã hội với MV mới "Bắc Bling".

Nếu trước đây trọng tâm là khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, thì nay tư duy ấy được mở rộng: văn hóa được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với kinh tế, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế. Đây là bước phát triển lý luận rất đáng chú ý, phản ánh rõ hơn yêu cầu của thời đại.

Cơ sở thứ hai là cơ sở thực tiễn. Bên cạnh những thành tựu quan trọng đã đạt được, lĩnh vực văn hóa vẫn đang đối diện với nhiều điểm nghẽn: thể chế chưa đồng bộ, nguồn lực đầu tư còn hạn chế, công nghiệp văn hóa phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, chênh lệch cơ hội thụ hưởng văn hóa giữa các vùng miền còn lớn, trong khi môi trường văn hóa trên không gian số đặt ra nhiều thách thức mới.

Chính vì vậy, các mục tiêu lớn của Nghị quyết không phải đặt ra để khẳng định quyết tâm về mặt khẩu hiệu, mà nhằm tháo gỡ những nút thắt có tính cấu trúc, để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh phát triển của đất nước.

Theo tôi, đây là kết quả của một quá trình tổng kết thực tiễn nghiêm túc, chắt lọc lý luận và nhận diện khá rõ yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Hiện thực hóa các mục tiêu bằng hệ thống các giải pháp đồng bộ, sáng tạo

Phóng viên: Theo ông, để đạt được những mục tiêu này, cần có hệ thống giải pháp cụ thể như thế nào?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn: Muốn hiện thực hóa các mục tiêu lớn của Nghị quyết số 80-NQ/TW, trước hết phải bắt đầu từ một thay đổi căn bản về tư duy quản lý.

Văn hóa là lĩnh vực đặc biệt tinh tế, đặc thù, nên không thể áp dụng hoàn toàn cách quản lý hành chính cứng nhắc, chia đều nguồn lực hay đo hiệu quả theo logic ngắn hạn.

Một trong những yêu cầu quan trọng đã được nhấn mạnh là phải bảo đảm đủ nguồn lực cho các chương trình, đề án trọng điểm; tăng đầu tư công cho văn hóa theo hướng trọng tâm, trọng điểm, đồng thời thu hút mạnh mẽ đầu tư xã hội. Theo tôi, đây là chìa khóa đầu tiên: phải coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho tương lai phát triển quốc gia.

Giải pháp thứ hai là hoàn thiện thể chế, chính sách theo hướng mở đường cho sáng tạo. Muốn phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái sáng tạo, cụm sáng tạo, tổ hợp sáng tạo văn hóa tầm cỡ quốc tế, thì cần cơ chế phù hợp về đất đai, thuế, tín dụng, bản quyền, đầu tư, đặt hàng công, hợp tác công tư, phát triển nhân lực và dữ liệu văn hóa số. Không thể nói nhiều về công nghiệp văn hóa nếu các chủ thể sáng tạo vẫn hoạt động trong một hành lang pháp lý chật hẹp.

Giải pháp thứ ba là đồng thời triển khai ba trụ cột: xây dựng con người, xây dựng môi trường văn hóa và xây dựng thị trường văn hóa.

Nếu chỉ bảo tồn di sản mà không nuôi dưỡng công chúng, không hình thành thói quen tiêu dùng văn hóa lành mạnh, không nâng cao năng lực thẩm mỹ xã hội, thì văn hóa khó trở thành sức sống thường nhật.

Gia đình, nhà trường, truyền thông, nền tảng số và hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở phải cùng tham gia vào quá trình này.

Cùng với đó, cần có cơ chế giám sát, đánh giá bằng chỉ tiêu cụ thể, có thể đo lường, kiểm chứng được.

Điểm đáng chú ý của Nghị quyết số 80-NQ/TW là đã bắt đầu đi theo hướng ấy; vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện có đủ quyết liệt, đủ đồng bộ và đủ sáng tạo hay không.

Phóng viên: Theo ông, những mục tiêu này có thể đạt được như kỳ vọng, đúng tiến độ hay không?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, các mục tiêu của Nghị quyết số 80-NQ/TW hoàn toàn có khả năng đạt được nhưng không thể đạt bằng cách làm cũ.

Nếu vẫn tiếp cận văn hóa theo lối manh mún, dàn trải, nặng tính sự vụ, thiếu phối hợp liên ngành, thiếu cơ chế đột phá và thiếu nguồn lực thực chất thì rất khó tạo chuyển biến đúng tiến độ.

Ngược lại, nếu coi đây là một Nghị quyết hành động, được triển khai bằng các chương trình cụ thể, thì nhiều mục tiêu có thể tạo ra kết quả rõ rệt ngay trong trung hạn, nhất là ở các lĩnh vực như môi trường văn hóa số, công nghiệp văn hóa, tu bổ di tích trọng điểm, bảo tồn di sản có nguy cơ mai một và quảng bá hình ảnh quốc gia qua các sự kiện văn hóa lớn.

Tiết mục biến tấu bài "Trống cơm" của NSND Tự Long, ca sĩ Cường Seven và Soobin chinh phục khán giả Anh trai vượt ngàn chông gai, tối 27/7/2024.

Điểm thuận lợi là Nghị quyết số 80-NQ/TW đã được thiết kế theo hướng gắn mục tiêu với nhiệm vụ, giải pháp và một số chỉ tiêu cụ thể; đây là cơ sở tốt để theo dõi tiến độ và điều chỉnh chính sách trong quá trình thực hiện.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn thẳng vào các rào cản.

Thứ nhất là khoảng cách giữa nhận thức và hành động ở một số nơi: văn hóa luôn được khẳng định là quan trọng, nhưng chưa phải nơi nào cũng dành nguồn lực tương xứng.

Thứ hai là thách thức của thời đại số: không gian mạng mở ra cơ hội lan tỏa văn hóa rất lớn, nhưng đồng thời cũng tạo áp lực về lệch chuẩn giá trị, thương mại hóa cực đoan và cạnh tranh gay gắt của các sản phẩm văn hóa xuyên biên giới.

Thứ ba là bài toán nhân lực. Muốn có công nghiệp văn hóa mạnh thì phải có đội ngũ sáng tạo, quản trị, công nghệ, pháp lý và tài chính đủ năng lực đồng hành.

Vì vậy, theo tôi, câu trả lời đúng nhất là: có thể đạt, nhưng không tự nhiên mà đạt.

Kết quả sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố: quyết tâm chính trị có được chuyển hóa thành chính sách cụ thể hay không; nguồn lực có được bố trí đủ và đúng trọng tâm hay không; và toàn xã hội có thực sự coi văn hóa là việc của mình, chứ không chỉ là việc của ngành văn hóa hay không.

Nếu làm được điều đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW hoàn toàn có thể trở thành một dấu mốc lớn, mở ra một giai đoạn phát triển mới cho văn hóa Việt Nam - sâu hơn, mạnh hơn và xứng tầm hơn.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn!

THANH THẢO