Nghị viện New Zealand: Lần đầu tiên đặt ra nguyên tắc kiểm soát AI trong nghị trường

Một phiên họp của Hạ viện New Zealand. Nguồn: parliament.nz

Tăng cường chất lượng lập pháp qua ủy ban giám sát

Hạ viện New Zealand vừa nhất trí thông qua các sửa đổi được đề xuất trong Báo cáo rà soát Quy tắc hoạt động năm 2026. Những quy định mới sẽ có hiệu lực từ ngày tiếp theo sau khi Nghị viện đương nhiệm giải tán hoặc hết nhiệm kỳ.

Điểm đáng chú ý nhất là việc thành lập Ủy ban Giám sát lập pháp, cơ quan chuyên trách hỗ trợ Hạ viện nâng cao chất lượng văn bản pháp luật. Ủy ban sẽ xem xét một số dự luật ít gây tranh luận, thẩm tra những vấn đề liên quan đến kỹ thuật và chất lượng lập pháp, đồng thời có thể gửi nhận xét tới các ủy ban chuyên môn khác.

Theo thiết kế được thông qua, các đảng trong Chính phủ sẽ không nắm đa số thành viên tại ủy ban này. Phó Chủ tịch Hạ viện đảm nhiệm vị trí chủ nhiệm, trong khi tất cả nghị sĩ đều có thể tham dự và đóng góp ý kiến tại các phiên họp, dù quyền biểu quyết chỉ dành cho thành viên chính thức.

Trong một số trường hợp do Ủy ban Công tác của Hạ viện quyết định, Ủy ban Giám sát lập pháp còn có thể tiến hành bước xem xét chi tiết dự luật thay cho phiên họp toàn thể. Bộ trưởng hoặc nghị sĩ bảo trợ dự luật phải tham dự để trả lời công khai các câu hỏi của ủy ban.

Thêm hàng rào đối với quy trình lập pháp khẩn cấp

Gói cải cách đồng thời bổ sung “hàng rào” đối với việc thông qua luật theo thủ tục khẩn cấp. Theo quy định mới, dự luật đã được đọc lần đầu trong thời gian áp dụng thủ tục khẩn cấp về nguyên tắc vẫn phải chuyển tới một ủy ban chuyên môn. Nếu muốn bỏ qua giai đoạn này để lập tức tiến hành lần đọc thứ hai, người phụ trách dự luật phải giải trình cụ thể trước Hạ viện.

Yêu cầu tương tự được áp dụng khi Chính phủ hoặc nghị sĩ đề nghị rút ngắn thời hạn thẩm tra. Báo cáo rà soát tiếp tục coi sáu tuần là khoảng thời gian thông thường cần dành cho việc tiếp nhận ý kiến công chúng, dù không biến mốc này thành một quy định cứng.

Đặt giới hạn ban đầu cho việc sử dụng AI

Lần đầu tiên, một cuộc rà soát toàn diện quy trình của Nghị viện New Zealand dành phần đáng kể để xem xét việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong xử lý kiến nghị và ý kiến gửi tới các ủy ban.

Báo cáo thừa nhận AI có thể hỗ trợ phân loại, tìm kiếm và tóm tắt số lượng lớn hồ sơ. Tuy nhiên, các cơ quan hành pháp phải công khai công cụ và phương pháp được sử dụng, đồng thời giải thích cách kiểm soát những rủi ro về quyền riêng tư, bảo mật, độ chính xác và thiên lệch.

Nếu thuê đơn vị bên ngoài tóm tắt ý kiến của người dân, cơ quan liên quan được yêu cầu xin phép ủy ban và công khai nhà cung cấp dịch vụ. Đơn vị được thuê phải tuân thủ quy định bảo mật đối với hoạt động của các ủy ban Nghị viện.

Báo cáo nhấn mạnh AI chỉ được dùng để hỗ trợ, không thay thế việc nghị sĩ, công chức và nhân viên nghị viện trực tiếp đọc, đánh giá nội dung người dân gửi đến. Nghị viện khóa tiếp theo cũng được đề nghị tổ chức một phiên báo cáo riêng về việc sử dụng AI trong tóm tắt ý kiến công chúng.

Các nội dung liên quan đến AI hiện chủ yếu mới dừng ở hướng dẫn và kỳ vọng thể chế, chưa trở thành một bộ quy tắc kiểm toán bắt buộc. Tuy vậy, việc đưa công khai công cụ, giám sát của con người và bảo vệ dữ liệu vào một cuộc cải tổ thủ tục lớn cho thấy New Zealand đang cố gắng quản trị AI ngay từ khi công nghệ này bắt đầu đi vào quy trình lập pháp.