Nghịch lý giữa nhu cầu lao động và chính sách di cư của châu Âu

Lao động tại Đức. (Nguồn: TTXVN)

Châu Âu đang đối mặt với một nghịch lý ngày càng rõ rệt: các nền kinh tế thiếu hụt lao động nghiêm trọng trong khi nhiều chính phủ lại tiếp tục siết chặt chính sách nhập cư.

Tình trạng này trở nên rõ nét hơn khi Hiệp ước Di cư và Tị nạn mới của Liên minh châu Âu (EU) bắt đầu có hiệu lực từ ngày 12/6, được đánh giá là cuộc cải tổ sâu rộng nhất trong nhiều thập kỷ qua.

Trong bối cảnh tỷ lệ thất nghiệp ở mức thấp kỷ lục và tỷ lệ việc làm đạt mức cao, thị trường lao động EU đang rơi vào tình trạng thiếu hụt kéo dài. Các ngành như y tế, xây dựng, nông nghiệp, vận tải và công nghệ đều ghi nhận thiếu nhân lực nghiêm trọng.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ xu hướng già hóa dân số nhanh chóng. Năm 2022, khoảng 22% dân số EU từ 65 tuổi trở lên, trong khi lực lượng trong độ tuổi lao động tiếp tục thu hẹp, đặc biệt tại Đức, Italy và nhiều nước Trung - Đông Âu.

Trong khi đó, EU đang triển khai các biện pháp kiểm soát biên giới chặt chẽ hơn, trong đó có cơ chế “trung tâm hồi hương” ngoài lãnh thổ EU (đây là mô hình đưa khâu xử lý người di cư bị từ chối ra ngoài lãnh thổ EU) và các quy định mới nhằm đẩy nhanh quy trình xét duyệt, trục xuất và kiểm soát nhập cảnh. Đây là một phần trong gói cải cách toàn diện nhằm siết chặt quản lý di cư.

Tuy nhiên, các số liệu kinh tế cho thấy vai trò quan trọng của lao động nhập cư. Kể từ năm 2019, lao động ngoài EU đã đóng góp hơn một nửa tăng trưởng ròng việc làm tại khối.

Tại Italy, người nhập cư đang đóng góp cho khoảng 600.000 khoản lương hưu thông qua hệ thống an sinh xã hội, với khoảng 8 tỷ euro đóng góp mỗi năm, trong khi chỉ nhận lại khoảng 3 tỷ euro phúc lợi.

Tại Đức, lao động nhập cư đóng góp tương đương công dân bản địa trong việc duy trì hệ thống hưu trí.

Bảng thông báo tuyển dụng tại một cửa hàng. (Ảnh: THX/TTXVN)

Ủy ban châu Âu (EC), Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) và nhiều tổ chức nghiên cứu đều thống nhất rằng nhập cư là một trong số ít giải pháp khả thi để duy trì tăng trưởng kinh tế và ổn định hệ thống phúc lợi trong bối cảnh dân số già hóa.

Ông Nicolas Schmit, cựu Ủy viên châu Âu phụ trách Việc làm và Quyền xã hội, hiện là nghị sĩ Nghị viện châu Âu, nhận định rằng nếu châu Âu theo đuổi chính sách “không nhập cư,” khối này sẽ đối mặt nguy cơ suy giảm nghiêm trọng về kinh tế và xã hội.

Tuy nhiên, tranh luận công khai tại châu Âu lại thường bị chi phối bởi các hình ảnh về quá tải tại các trung tâm tiếp nhận người di cư, cùng áp lực chính trị gia tăng từ các đảng cánh hữu và trung hữu yêu cầu siết chặt kiểm soát biên giới.

Trong thực tế, nhiều quốc gia đang theo đuổi “chính sách hai hướng”: vừa siết chặt nhập cư bất hợp pháp để đáp ứng dư luận, vừa mở rộng các chương trình tiếp nhận lao động có tay nghề nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường.

Italy duy trì các sắc lệnh “luồng lao động” cho hàng chục nghìn lao động ngoài EU mỗi năm, trong khi Đức cải cách Luật nhập cư lao động tay nghề để mở rộng các kênh tiếp nhận.

Các chuyên gia cho rằng khoảng cách giữa các phát biểu chính trị và thực tiễn kinh tế đang tạo ra nhiều bất cập. Ngay cả khi có các kênh hợp pháp, hệ thống thủ tục vẫn còn phức tạp, từ công nhận bằng cấp, quy trình thị thực kéo dài, đến tình trạng quá tải lịch hẹn tại các đại sứ quán.

Châu Âu đã cải cách Thẻ xanh EU nhằm thu hút lao động tay nghề cao, nhưng hiệu quả triển khai vẫn còn hạn chế do khác biệt giữa các quốc gia và thủ tục hành chính kéo dài.

Trong khi đó, các chuyên gia nhấn mạnh nhu cầu lao động trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi, công nghệ, kỹ thuật và chuyển đổi xanh là rất lớn, và sẽ tiếp tục gia tăng trong những thập kỷ tới.

Nhiều ý kiến kêu gọi cải cách toàn diện theo hướng hài hòa hóa thủ tục, rút ngắn quy trình cấp phép và tăng cường bảo vệ quyền lợi người lao động nhập cư.

Tuy vậy, giới phân tích cho rằng thách thức lớn nhất của châu Âu không chỉ nằm ở kỹ thuật chính sách mà còn ở bối cảnh chính trị, khi tranh luận về di cư thường tập trung vào nhập cư bất hợp pháp, vốn chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng dòng di cư, trong khi nhu cầu lao động hợp pháp lại chưa được thảo luận tương xứng.

Trong bối cảnh đó, nhiều ý kiến cho rằng châu Âu sẽ cần một cách tiếp cận cân bằng hơn giữa kiểm soát biên giới và đáp ứng nhu cầu lao động, nếu muốn duy trì tăng trưởng và ổn định xã hội trong dài hạn./.