Nghịch lý những 'báu vật' trăm năm

Di tích quốc gia... vướng cơ chế

Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê tại phường Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp

Nép mình bên bờ sông Sa Giang (phường Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp), di tích cấp quốc gia nhà cổ Huỳnh Thủy Lê có tuổi đời 131 năm, từ lâu đã trở thành một biểu tượng di sản huyền thoại, hút khách du lịch quốc tế, đặc biệt khách châu Âu. Ngôi nhà mang phong cách kiến trúc Đông - Tây độc đáo, với mái lợp ngói âm dương cong vút hình chiếc thuyền đặc trưng của miền sông nước.

Đặc biệt, ngôi nhà này càng nổi tiếng châu Âu, vì từng chứng kiến mối tình lay động lòng người giữa vị công tử họ Huỳnh và nữ văn hào Pháp Marguerite Duras - tác giả cuốn tiểu thuyết lừng danh “Người tình” (L’amant). Đây là nơi sinh sống của ông Huỳnh Thủy Lê, nhân vật nam chính trong cuốn tiểu thuyết “Người tình”. Ngôi nhà trở nên nổi tiếng khắp thế giới khi cuốn tiểu thuyết của nữ văn hào Marguerite Duras được chuyển thể thành bộ phim cùng tên (L’Amant) năm 1991.

Trung bình mỗi năm, nhà cổ Huỳnh Thủy Lê đón hơn 40.000 lượt khách, trong đó khách châu Âu chiếm đến 70%. Thế nhưng, trái ngược với vẻ hào nhoáng trong những thước phim, du khách tấp nập, di tích cấp quốc gia này đang gồng mình “đau đớn” trước sự xuống cấp theo thời gian.

Khuôn viên nhà cổ Huỳnh Kỳ tại tỉnh Vĩnh Long là quán cà phê

Theo ghi nhận của PV Tiền Phong, bước qua cánh cửa gỗ nhuốm màu thời gian, cảnh tượng đập vào mắt là những mảng tường bong tróc, ẩm ướt. Hệ thống ngói âm dương lâu ngày không được duy tu đã rệu rã, tạo thành những kẽ hở “hứng nước” mỗi khi mưa xuống.

Một hướng dẫn viên tại di tích này cũng phải thốt lên rằng: “Hệ thống ngói âm dương trên trần nhà lâu ngày xuống cấp, gặp mưa bị dột. Khi mưa lớn, nước sẽ theo kẽ tường dột xuống ướt khắp nhà. Chưa kể các loại gỗ gặp mưa lâu ngày cũng bị hư, xuống cấp. Giờ bắt đầu vào mùa mưa, hôm nào khách đi ngay lúc mưa xuống sẽ tận mắt chứng kiến cảnh phòng khách bị dột”.

Dù các cổ vật, hiện vật vô giá bên trong như tủ, giường, chén, dĩa... tạm thời chưa bị hư hại, nhưng nếu tình trạng thấm dột này tiếp tục kéo dài, việc toàn bộ kiến trúc gỗ, nền móng, tường gạch hư hỏng chỉ là câu chuyện sớm hay muộn.

Điều đáng nói, dù nguồn thu từ vé tham quan (40.000 đồng/người) vẫn có, và đơn vị khai thác biết sự nguy cấp của công trình, nhưng họ không thể tự ý động vào một viên gạch, mảnh ngói của di tích cấp quốc gia.

Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Bình Minh - Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Đồng Tháp, thừa nhận thực trạng xuống cấp trầm trọng của hệ thống nhà cổ trên địa bàn, có cả nhà cổ Huỳnh Thủy Lê.

Để tháo gỡ nút thắt, Sở đang xây dựng đề án tu bổ, bảo quản và phát huy giá trị di tích, không chỉ riêng nhà cổ Huỳnh Thủy Lê và làng cổ Đông Hòa Hiệp, các nhà cổ trên địa bàn tỉnh sẽ được rà soát, tu bổ.

“Sở đã tổng hợp các di tích ở các xã, phường, đang xin ý kiến các ngành để trình UBND tỉnh Đồng Tháp trong thời gian sớm nhất, nhằm thực hiện việc tu bổ từ nguồn kinh phí phát triển du lịch và ngân sách tỉnh”, ông Minh cho hay.

Khách quốc tế tham quan nhà cổ Huỳnh Thủy Lê

Nhà cổ trăm năm ngóng… khách

Tỉnh Vĩnh Long có hàng trăm di tích, trong đó có những nhà cổ hàng trăm năm tuổi. Tiêu biểu trong đó có nhà cổ Huỳnh Kỳ (còn gọi nhà cổ Cầu Kè), tại xã Cầu Kè (huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh cũ).

Ngôi nhà được khởi công xây dựng năm 1920, hoàn thành năm 1924, theo bản thiết kế của kiến trúc sư người Pháp. Ngôi nhà chính hình chữ nhật theo hướng Bắc - Nam, dài 20m, rộng 18m, bó vỉa nền bằng đá xanh ken nhau dạng nền “kim quy”.

Nhà cổ Huỳnh Kỳ nhìn từ cổng chính tại Vĩnh Long

Nền nhà lót gạch bông với nhiều loại hoa văn khác nhau, mái nhà lợp ngói vẩy cá. Ngoài ngôi nhà chính còn có nhà sau, nhà kho, rào cổng. Sảnh đón khách nằm ngay giữa ngôi nhà được xây dựng nhô ra phía trước. Trên các đầu cột đều gắn phù điêu; trần, vách tường trang trí các tranh vẽ đề tài đề tài ngư, tiều, độc, mục, cảnh núi sông, nhà cửa, ghe thuyền...

Nhà cổ Huỳnh Kỳ có 5 gian chia làm hai phần trước và sau kiểu “ngoại khách nội hưu” (bên ngoài phòng khách, bên trong phòng nghỉ). Đặc biệt, trần của ngôi nhà không làm bằng bê tông cốt thép, thợ sử dụng gỗ làm khung sườn rồi dùng lưới kẽm mắc vào khung gỗ và đắp vào một hỗn hợp vôi - vữa để tạo mái.

Nhà sau nằm song song với ngôi nhà chính, hai nhà thông nhau bằng đường dẫn có mái che. Trên các đầu cột đường dẫn đều được trang trí phù điêu. Bên trái là dãy nhà kho quay mặt vào ngôi nhà chính. Cuối dãy nhà kho bên trái nhà sau có Tây lầu để vọng cảnh.

Ngôi nhà có đường nét cổ kính, vật liệu, phong cách trang trí tiêu biểu cho kiến trúc Pháp đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, phần lớn tiện nghi trong nhà cũng như cách bố trí và đề tài một số tranh vẽ như ngư, tiều, độc, mục, làng quê đều mang phong cách thuần Việt.

Nhà cổ Huỳnh Kỳ được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh năm 2011. Đây cũng là một trong số ít nhà cổ được bảo tồn khá tốt của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả có được khi năm 2018, UBND tỉnh Trà Vinh giao cho một đơn vị tư nhân tiếp quản và đầu tư tu bổ, tôn tạo để khai thác, phát triển du lịch. Trong đó, phần khuôn viên căn nhà được kết hợp làm quán cà phê, cùng với một khách sạn được dựng lên phía sau nhà cổ.

Mô hình tư nhân quản lý khai thác nhà cổ Huỳnh Kỳ từng được kỳ vọng giúp di sản tự nuôi sống chính mình. Thế nhưng, thực tế không như vậy, lượng khách du lịch đến với di tích khá vắng.

Khách sạn, quán cà phê trên phần đất nhà sau của di tích nhà cổ Huỳnh Kỳ

Theo lãnh đạo xã Cầu Kè (tỉnh Vĩnh Long), nhà cổ Huỳnh Kỳ là điểm nhấn khi khách du lịch về địa phương, cùng với Khu tưởng niệm nữ Anh hùng Nguyễn Thị Út (Út Tịch), các vườn dừa sáp.

Tuy nhiên, lượng khách tới nhà cổ Huỳnh Kỳ rất khiêm tốn, chỉ dịp lễ, Tết có vài đoàn khách tới. Một nhân viên tại nhà cổ này cho hay, khách Việt thường không thích mua vé tham quan, nên khách tới đa phần là người nước ngoài, nhưng cũng chủ yếu vào dịp cuối và đầu năm (mùa đông ở phương Tây). Dù vậy, khi cao điểm bình quân cũng chỉ khoảng chục khách mỗi ngày.

Vết xuống cấp bên trong nhà cổ Huỳnh Thủy Lê

Theo ghi nhận của PV tại nhà cổ Huỳnh Kỳ, ngoại trừ ngôi nhà chính còn tốt, dãy nhà kho đã xuất hiện những dấu hiệu xuống cấp. Quán cà phê cũng đìu hiu do người dân vẫn thích ngồi vỉa hè hơn là vào không gian của di tích.

Ngôi nhà vẫn sừng sững cùng thời gian, nhưng dường như thiếu những "câu chuyện" văn hóa, chuyện của gia chủ, thiếu cái hồn để hấp dẫn du khách. Thực tế này khiến hiệu quả bảo tồn và phát huy di tích chưa tương xứng với giá trị kiến trúc, nghệ thuật của công trình thế kỷ.

(Còn nữa)