Nghịch lý 'tháp nhân lực' xây ngược, vốn con người Việt Nam vượt 37 bậc so với thu nhập
Dữ liệu Chỉ số Vốn con người mở rộng (HCI+) năm 2025 cho thấy chất lượng nguồn nhân lực của Việt Nam đang vượt xa mức thu nhập bình quân. Tuy nhiên, sự phát triển mất cân đối trong cơ cấu đào tạo đang tạo ra rào cản lớn để chuyển hóa nền tảng giáo dục thành năng suất lao động thực tế.
Chỉ số vốn nhân lực vượt thu nhập bình quân 37 bậc
Báo cáo Chỉ số Vốn con người mở rộng do World Bank tổng hợp từ 161 quốc gia trong năm 2025 ghi nhận Việt Nam đạt 215,8/300 điểm. Kết quả này đưa Việt Nam lên vị trí 57/161 toàn cầu, cao hơn đáng kể so với mức trung vị 192,5 điểm của thế giới. Điểm chú ý là sự chênh lệch lớn khi thu nhập bình quân đầu người của quốc gia đạt 14.415 USD, chỉ xếp hạng 94/161. Theo đó, thứ hạng về vốn nhân lực đang đi trước mức thu nhập quốc gia tới 37 bậc.
So sánh trong khu vực ASEAN, chỉ số HCI+ của Việt Nam xếp thứ hai và chỉ đứng sau Singapore, quốc gia có thu nhập bình quân đầu người cao gấp 9,2 lần. Nguồn nhân lực trong nước hiện được đánh giá cao hơn cả Brunei, Thái Lan và Malaysia, dù mức thu nhập thấp hơn các thị trường này từ 1,5 đến 5,5 lần. Bóc tách chi tiết cấu phần HCI+, mảng giáo dục đóng góp lớn nhất với 123,8 điểm, vượt qua 64% số quốc gia và cao hơn trung vị toàn cầu. Cấu phần việc làm cũng là điểm sáng với 49,5 điểm, trong khi sức khỏe lại là điểm yếu nhất khi chỉ đạt 42,5 điểm và nằm dưới mức trung bình thế giới.
Giải bài toán cơ cấu nhân lực mất cân đối
Thứ hạng cao trên bình diện quốc tế lại đang đi kèm với một nghịch lý về cơ cấu lao động trong nước. Tiến sĩ Lê Viết Khuyến, Phó Chủ tịch Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam đánh giá cơ cấu nhân lực hiện tại giống như một người khổng lồ đứng trên đôi chân đất sét. Dữ liệu thực tế chỉ ra tỷ lệ nhân lực trình độ đại học trở lên đang tăng lên khoảng 13%, nhưng nhóm trung cấp và cao đẳng kỹ thuật vận hành trực tiếp lại chỉ chiếm 8%. Sự thiếu hụt trầm trọng lực lượng kỹ thuật viên am hiểu công nghệ tạo ra một điểm lõm lớn, đi ngược lại mô hình tháp nhân lực chuẩn của các nền kinh tế công nghiệp phát triển.
Để khắc phục tình trạng thừa bằng cấp thiếu kỹ năng, chuyên gia đề xuất điều chỉnh tỷ lệ phân luồng học sinh sau trung học cơ sở, định hướng 50-60% chuyển sang các trường nghề hoặc trung cấp kỹ thuật. Quá trình này cần đi kèm với việc tích hợp giáo dục nghề nghiệp vào chương trình phổ thông và cho phép dùng chứng chỉ nghề để thay thế môn thi tự chọn. Quan trọng hơn, các doanh nghiệp cần đóng vai trò như một môi trường đào tạo thứ hai để đảm bảo đầu ra sát với nhu cầu thực tiễn. Việc tái cấu trúc đào tạo kết hợp với cải thiện y tế sẽ giúp nền kinh tế tận dụng tối đa nền tảng vốn con người hiện có.
