Nghịch lý TKV: Khoáng sản lãi đậm, than 'mỏng ăn'

Khối khoáng sản bứt tốc, trở thành "cỗ máy in tiền" chủ lực cho toàn hệ sinh thái TKV

Sau 3 quý đầu năm 2026, kết quả kinh doanh của các đơn vị thành viên thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam đang phác họa một lăng kính đa chiều. Tâm điểm của chu kỳ này gọi tên Tổng Công ty Khoáng sản TKV - CTCP (VIMICO, mã: KSV) khi đơn vị này trở thành "cỗ máy in tiền" chủ lực của toàn hệ sinh thái.

Cụ thể, báo cáo tài chính hợp nhất quý III/2026 cho thấy VIMICO ghi nhận doanh thu thuần lũy kế đạt 14.686 tỷ đồng, tăng 35,3% so với cùng kỳ. Đặc biệt, lợi nhuận sau thuế bứt phá mạnh mẽ, gấp 2,5 lần cùng kỳ để đạt mốc 3.462 tỷ đồng. Nhờ vậy, biên lợi nhuận gộp của tổng công ty nhảy vọt từ 25% lên gần 40%.

Không chỉ thăng hoa về lợi nhuận, sức khỏe tài chính của VIMICO cũng ở trạng thái sung mãn nhất trong nhóm. Dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh dương tới 2.831 tỷ đồng. Lượng tiền mặt và đầu tư tài chính ngắn hạn phình to lên gần 2.983 tỷ đồng, trong khi dư nợ vay tài chính được thu hẹp đáng kể, giảm gần 30% xuống còn 1.447 tỷ đồng.

Trái ngược với sự “phồn thịnh” của mảng khoáng sản, các thành viên cốt cán trong lĩnh vực khai thác than lại đang trải qua giai đoạn kinh doanh đầy thách thức, tiêu biểu là tỷ suất sinh lời trên doanh thu "mỏng như dao lam".

Tại CTCP Than Cao Sơn (CST), dù mang về 5.567 tỷ đồng doanh thu, doanh nghiệp chỉ giữ lại được vỏn vẹn 15,88 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế, giảm 32% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, biên lợi nhuận ròng của ông lớn ngành than này chỉ quẩn quanh mức 0,29%. Khắc nghiệt hơn là trường hợp của Than Đèo Nai - Cọc Sáu (TD6). Doanh thu đi ngang ở mức 4.061 tỷ đồng nhưng lợi nhuận sau thuế bốc hơi hơn 90%, rơi xuống đáy 1,87 tỷ đồng. Gánh nặng chi phí lãi vay tăng vọt lên 56,57 tỷ đồng đã bào mòn thành quả kinh doanh, đẩy biên lãi ròng của TD6 xuống vỏn vẹn 0,05%.

Ở mảng khai thác hầm lò, áp lực tài chính cũng không buông tha các doanh nghiệp. Than Vàng Danh (TVD) và Than Hà Lầm (HLC) đều ghi nhận tăng trưởng doanh thu nhưng lợi nhuận lại đi lùi. Trong đó, HLC sụt giảm tới 60% lợi nhuận sau thuế do biên lãi gộp thu hẹp và chi phí lãi vay đội lên gần 54%. Điểm sáng hiếm hoi thuộc về Than Núi Béo (NBC) khi doanh thu và lợi nhuận đều tăng trưởng mạnh, song phần lớn đóng góp lại đến từ khoản lợi nhuận khác trị giá hơn 15 tỷ đồng.

Bên cạnh khối than, mảng sản xuất điện và công nghiệp mỏ cũng bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Tổng Công ty Điện lực TKV (DTK) gây bất ngờ khi báo lỗ sau thuế hợp nhất 162,4 tỷ đồng riêng trong quý III/2026 do kinh doanh dưới giá vốn. Cùng với đó, doanh nghiệp này đang gánh khối nợ vay lớn nhất hệ sinh thái lên tới 3.251 tỷ đồng để dồn lực cho dự án dở dang Nhiệt điện Na Dương II. Tương tự, Tổng Công ty Công nghiệp Mỏ Việt Bắc (MVB) cũng sụt giảm 68% lợi nhuận, đồng thời là cái tên duy nhất trong nhóm 8 đơn vị khảo sát ghi nhận dòng tiền kinh doanh âm (âm 49,18 tỷ đồng) do hàng tồn kho bành trướng.

Một điểm thú vị trong lăng kính tài chính của nhóm doanh nghiệp TKV kỳ này là nghịch lý. Lợi nhuận teo tóp nhưng dòng tiền kinh doanh lại vô cùng dồi dào. Nguyên nhân cốt lõi đến từ chiến lược giải phóng vốn lưu động và nghệ thuật hạch toán kế toán.

Dù lãi chưa tới 16 tỷ đồng, dòng tiền kinh doanh của Than Cao Sơn lại nhảy vọt gấp 5 lần cùng kỳ, đạt 583 tỷ đồng nhờ nỗ lực giảm mạnh gần 396 tỷ đồng hàng tồn kho. Tại Than Hà Lầm và Than Núi Béo, dòng tiền kinh doanh dương hàng trăm tỷ đồng một phần nhờ các khoản điều chỉnh dự phòng phi tiền mặt. Trong khi đó, Than Vàng Danh lại thu hồi được dòng tiền lớn từ việc biến động các khoản phải thu.

Nhờ "bầu sữa" dòng tiền dồi dào này, các doanh nghiệp than đã tận dụng triệt để để giảm đòn bẩy tài chính. Than Cao Sơn đã "gọt" hơn 355 tỷ đồng nợ vay, kéo dư nợ xuống mức thấp 129,5 tỷ đồng. Than Hà Lầm, Than Núi Béo và Than Vàng Danh cũng đồng loạt giảm dư nợ so với đầu năm, giúp vơi bớt áp lực chi phí tài chính trong những quý tiếp theo.

Ngoài ra, bóc tách các khoản phải thu của khối doanh nghiệp than, có thể thấy tính liên kết thương mại khép kín rất chặt chẽ trong hệ sinh thái TKV. Dòng chảy sản phẩm chủ yếu luân chuyển nội bộ đến các đơn vị như Công ty Kho vận Đá Bạc hay Tuyển than Hòn Gai. Điều này cho thấy, dù lợi nhuận cục bộ tại một số khâu khai thác có thể mỏng đi, nhưng giá trị gia tăng vẫn được giữ lại và điều tiết trong chuỗi cung ứng khổng lồ của toàn tập đoàn.