Nghịch lý xe tải chọn quốc lộ thay vì cao tốc

Xe tải lưu thông trên tuyến cao tốc Bắc - Nam đoạn Chí Thạnh - Vân Phong. Ảnh: Hữu Tú

Bài toán chi phí của doanh nghiệp vận tải

Làn sóng xe tải bỏ cao tốc chuyển sang các tuyến quốc lộ cũ đang trở thành chủ đề được dư luận quan tâm trong thời gian gần đây. Theo thống kê của Cục Đường bộ Việt Nam, trong tháng 9-2026, lưu lượng phương tiện trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông đạt khoảng 13,6 triệu lượt, giảm 14,4% so với tháng 8-2026. Tại một số địa bàn, sự chênh lệch giữa lượng xe tải sử dụng cao tốc và quốc lộ khá rõ.

Theo số liệu được công bố tại Hải Phòng, quốc lộ 5 hiện có khoảng 35.180 ô tô lưu thông mỗi ngày, trong đó có hơn 14.400 xe rơ-moóc, sơ-mi rơ-moóc. Số liệu 6 tháng đầu năm 2026 tại trạm thu phí cuối tuyến cao tốc Hà Nội - Hải Phòng cho thấy, nhóm rơ-moóc, sơ-mi rơ-moóc chỉ chiếm khoảng 6% tổng số ô tô lưu thông qua đây. Vấn đề này cần được xem xét bởi khi lượng lớn xe tải trọng lớn tiếp tục lưu thông trên quốc lộ, áp lực ùn tắc, nguy cơ tai nạn và xuống cấp kết cấu hạ tầng tại các khu dân cư dọc tuyến sẽ gia tăng. Trong khi đó, năng lực của cao tốc dành cho vận tải đường dài chưa được khai thác tương xứng.

Với doanh nghiệp vận tải hàng hóa, việc lựa chọn lộ trình trước hết là bài toán kinh tế. Cao tốc có lợi thế về thời gian, khả năng lưu thông liên tục và hạn chế giao cắt, song khoản phí sử dụng đường cũng trở thành cấu phần đáng kể trong tổng chi phí mỗi chuyến xe, đặc biệt đối với xe tải trọng lớn và container.

Anh Nguyễn Văn Hùng, lái xe container có hơn 10 năm chạy tuyến Hải Phòng - Hà Nội cho biết, mỗi lượt xe nhóm 5 (xe tải từ 18 tấn trở lên, container 40 feet) đi toàn tuyến cao tốc Hà Nội - Hải Phòng phải trả khoảng 870.000 đồng tiền phí. Nếu tính cả lượt đi và về, chi phí lên tới gần 1,8 triệu đồng. Trong khi đó, nếu đi quốc lộ 5, chi phí thấp hơn đáng kể. “Chính vì vậy, dù biết đi quốc lộ đông và mất thời gian hơn chúng tôi vẫn chọn phương án này để giảm chi phí”, anh Hùng nói.

Tại tỉnh Khánh Hòa, chênh lệch còn rõ hơn. Anh Lê Tuấn Anh, lái xe container có gần chục năm kinh nghiệm cho biết, một xe container 40 feet đi từ Cam Lâm ra Vạn Giã, nếu chạy hết hai đoạn cao tốc Nha Trang - Cam Lâm và Vân Phong - Nha Trang phải trả 611.000 đồng theo biểu phí đã công bố. Tuy nhiên, cùng chặng đường trên, nếu lựa chọn đi quốc lộ 1 song song, xe chỉ qua trạm BOT Ninh Lộc với giá vé 200.000 đồng. Khoản chênh hơn 400.000 đồng cho quãng đường chừng 130km là gánh nặng đáng kể với doanh nghiệp vận tải vừa và nhỏ, nhất là với lái xe chạy khoán chuyến.

Hệ lụy lâu dài nếu không có giải pháp sớm

Theo các chuyên gia, trong lĩnh vực vận tải, việc tối ưu hóa thời gian di chuyển thông qua lựa chọn tuyến đường ngắn nhất hoặc cung đường có thể lưu thông với tốc độ cao nhất luôn được xem là một trong những tiêu chí hàng đầu. Điều này thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực hàng không khi việc rút ngắn thời gian di chuyển một chuyến bay chỉ tính bằng phút có thể đổi lại hiệu quả kinh tế lớn.

Tuy vậy, khi nhắc đến bài toán kinh tế trong lĩnh vực vận tải đường bộ, hiệu quả hành trình không chỉ được tính bằng thời gian rút ngắn. Nhiều nhà máy, kho bãi và khu công nghiệp hình thành dọc các quốc lộ từ nhiều năm trước nếu sử dụng cao tốc, xe có thể phải di chuyển thêm quãng đường từ nút giao tới điểm lấy, trả hàng. Khi cộng thêm phí cao tốc, lợi thế về thời gian chưa chắc đã đủ bù phần chi phí tăng thêm. Từ góc độ kinh tế, nhiều chuyên gia cho rằng, việc người sử dụng lựa chọn cao tốc hay quốc lộ là kết quả của phép tính giữa chi phí, thời gian, mức độ thuận tiện và chất lượng dịch vụ.

TS Phan Lê Bình cho biết, từ khi các tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông thực hiện thu phí dịch vụ đường bộ, mỗi chuyến đi, tài xế xe tải phải trả phí trên cao tốc hàng triệu đồng. Việc tài xế lựa chọn đi quốc lộ thay vì cao tốc để tiết kiệm chi phí cũng là điều dễ hiểu, chưa kể nhiều tuyến quốc lộ, trong đó có quốc lộ 1 đã được cải tạo, nâng cấp đáng kể, rất thuận tiện cho việc di chuyển.

Chuyên gia giao thông Nguyễn Thành Hưng (Trường Đại học Fulbright Việt Nam) nhận định, làn sóng “né” cao tốc, lựa chọn quốc lộ của nhiều lái xe trước hết xuất phát từ bài toán chi phí. Phần lớn người lái xe tải đường dài hiện nay chạy theo hình thức khoán chuyến (nhận một khoản tiền nhất định cho mỗi chuyến đi - PV), nên mỗi đồng phí đường bộ tiết kiệm được cũng đồng nghĩa với phần thu nhập được giữ lại. Nếu không sớm giải quyết tình trạng này, các tuyến quốc lộ có nguy cơ ngày càng quá tải, xuống cấp nhanh chóng, qua đó làm gia tăng áp lực lên ngân sách nhà nước và chi phí của người dân.

TS Nguyễn Xuân Thủy, chuyên gia giao thông cho rằng, hiện tượng lái xe tải trọng lớn lựa chọn quốc lộ thay vì cao tốc đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tính toán mức phí hợp lý, song song với nâng cao chất lượng tuyến đường. Theo TS Nguyễn Xuân Thủy, mức phí phù hợp không chỉ góp phần tăng khả năng khai thác cao tốc mà còn có thể tạo nguồn thu ổn định, lâu dài khi nhu cầu đi lại ngày càng tăng.

Cùng với đó, cần tăng cường giám sát hoạt động thu phí, bảo đảm thu tự động, minh bạch và phản ánh sát thực tế doanh thu. TS Nguyễn Xuân Thủy nhấn mạnh: “Đường cao tốc phải được bảo dưỡng, duy tu tốt hơn; lắp thêm camera giám sát, nhất là để giám sát xe giường nằm chạy ban đêm với tốc độ cao, dễ gây tai nạn. Bởi khi tai nạn xảy ra nhiều, người dân cũng không mặn mà với đường cao tốc”.