'Nghìn năm sau nhớ Nguyễn Du'

Bức tượng cụ Nguyễn Du tại Di tích Quốc gia đặc biệt Đại thi hào Nguyễn Du ở xã Tiên Điền, tỉnh Hà Tĩnh.

Ngôi đền đặc biệt

Đền Cấm ở xóm Gốc Vải, xã Yên Trạch, tỉnh Thái Nguyên, được xây dựng để thờ ông quan họ Hà. Tương truyền, họ Hà xuất thân trong một gia đình nông dân quê xóm Gốc Vải, là người mưu trí có võ thuật và tài giỏi về quân sự, có nhiều công lao giúp triều đình đánh giặc giữ nước, bảo vệ nhân dân. Sau khi ông mất, nhân dân nhớ ơn lập đền thờ, gọi là đền Cấm hoặc đền Ông.

Như tên gọi, đền Cấm ẩn mình trong những lùm cây không dễ để phát hiện hay quan sát toàn cảnh. Ngôi đền đơn sơ mang dáng dấp khá đặc biệt. Qua một chiếc hồ nhỏ như chiếc gương tròn nước xanh ngắt, đến một ban thờ vừa giống ngôi nhà sàn của người miền núi, vừa giống điếm canh của người miền xuôi.

Rồi đến miếu thờ nhìn ra dòng suối và cánh đồng, phía sau cũng có những hồ nước nhỏ, đều được trồng hoa súng rất đẹp mắt. Nhân dân đã tôn thờ ông như vị thánh, bảo vệ cho nhân dân trước mọi thiên tai địch họa, phía trên gian giữa nhà tiền tế có bốn chữ Hán “Thượng đẳng Cấm từ”, hai bên cột trụ có câu đối “Thượng thánh phù dân trừ địch họa”.

Đền Cấm trở thành nơi cộng đồng dân cư địa phương ký thác những mong ước, khát vọng về đời sống trần thế của mình, về sức khỏe và tài lộc. Bà Lý Thị Thập, xóm Gốc Vải cho biết, đền Cấm mặc dù vị thế khiêm nhường nhưng được bà con một lòng tôn kính, ngôi đền rất thiêng trong đời sống tâm linh của người dân trong vùng.

Từ khi được lập đền do một gia đình họ Lê trong xóm truyền đời nhang khói. Như cái tên bí ẩn Đền Cấm, đền có lệ nghiêm ngặt được lưu truyền từ nhiều đời thủ đền là không mở khẩu khai tên người được thờ cũng như nguồn gốc và hoạt động của đền. Chính vị vậy, mỗi lần cầu khán bà con thường gọi chệch tên của vị quan họ Hà, từ Hà Đình Bổng thành Hà Đình Bảng.

“10 năm gió bụi” của Đại thi hào

Năm 2015, khi được giao nhiệm vụ nghiên cứu tư liệu, thực hiện bộ phim tài liệu truyền hình 4 tập về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Du nhân kỷ niệm 250 năm ngày sinh của Đại thi hào, chúng tôi mới biết Nguyễn Du đã khởi đầu con đường hoan lộ với một chức quan võ ở Thái Nguyên.

Thời gian Nguyễn Du ở Thái Nguyên cũng chính là bước khởi đầu “10 năm gió bụi” (1786-1796), được đánh giá là hết sức quan trọng cuộc đời và sự nghiệp thi ca của Đại thi hào.

Toàn cảnh đền Cấm, xã Yên Trạch, tỉnh Thái Nguyên.

Ông quan họ Hà là một võ quan dưới trướng, được Tể tướng Nguyễn Nghiễm, cha của Nguyễn Du, đối xử thâm tình. Họ Hà không có con, vì yêu quý cậu bé Nguyễn Du (con thứ 7 trong số 21 người con của tể tướng Nguyễn Nghiễm) mà nhận làm con nuôi. Khi Nguyễn Du 13 tuổi thì cha mất. Sau này anh trai cùng cha khác mẹ của Nguyễn Du là Nguyễn Khản cũng làm Tể tướng, còn họ Hà làm chánh thủ hiệu ở Thái nguyên.

Lúc họ Hà qua đời, cũng là khi Nguyễn Du vừa đậu Tam Trường (năm 1783), Nguyễn Khản cho Nguyễn Du tập ấm kế chân họ Hà làm Chánh thủ hiệu, chỉ huy một đội quân ở Thái Nguyên. Vì thế đoàn làm phim của chúng tôi đã đến tìm hiểu và ghi hình tại đền Cấm.

Ông Lê Viết Hoàn người thay cha và ông nội làm thủ nhang cho ngôi đền từ năm 1993 khi mới 19 tuổi. Những thông tin từ đoàn làm phim được xem là cơ duyên đặc biệt nên thủ nhang đền Cấm đã quyết định phá lệ, chia sẻ về ngôi đền với đoàn làm phim.

Ông kể: Có được bố và ông nội cho biết gia đình nhiều đời thờ họ Hà, họ Hà có người một con nuôi họ Nguyễn giỏi văn chương, sau này thì biết là Đại thi hào Nguyễn Du.

Việc Nguyễn Du làm quan ở Thái Nguyên đã được nhiều nguồn sử liệu khẳng định. Thời gian Nguyễn Du gắn bó với Thái Nguyên khoảng vài ba năm, cũng là rất ngắn so với cuộc đời không dài của ông, song đó là giai đoạn mà lịch sử đất nước có biến động lớn, ở kinh thành sự nhiễu nhương lên đến đỉnh điểm. Gia đình, dòng họ cũng có những biệt ly, cách trở và bản thân Nguyễn Du cũng có những bước ngoặt trong sự nghiệp, trong tâm hồn.

Ông Nguyễn Minh là trực hệ 6 đời của Nguyễn Du từng chia sẻ: Thế hệ con cháu sau này của Nguyễn Du luôn muốn đến với mảnh đất Thái Nguyên, nơi cụ chúng tôi làm quan và nương náu, luôn xem Thái Nguyên là ân huệ giúp cụ tránh được những nhốn nháo nhiễu nhương của thời cuộc lúc bấy giờ…

Theo ông Hoàn thủ nhang: Các cụ nhà kể lại, vị quan họ Nguyễn con nuôi của họ Hà từng ẩn dật ở xóm Gốc Vải, trước đây gọi là xóm Trào. Đến nay, không ai có thể khẳng định điều này, cũng như không ai chắc chắn Nguyễn Du có tự tay trồng cây đại ở đền Cấm hay không. Nhưng chắc chắn, đền Cấm là một địa điểm quan trọng khi nhắc đến Nguyễn Du trong khoảng thời gian ông gắn bó với Thái Nguyên.

Đền Cấm được UBND tỉnh Thái Nguyên xếp hạng di tích cấp tỉnh tháng 8-2020. Mặc dù được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh, và có những “thông tin mở” khá đặc biệt, nhưng đền Cấm vẫn chưa được biết đến rộng rãi.

Bà Nguyễn Thu Hương, Chủ tịch UBND xã Yên Trạch, cho biết: Di tích lịch sử đền Cấm là nơi sinh hoạt văn hóa truyền thống của cộng đồng, là không gian diễn xướng các loại hình tín ngưỡng, nghệ thuật truyền thống của người dân địa phương. Ngay sau khi xã Yên Trạch được thành lập, lãnh đạo xã đã triển khai kế hoạch, vận động đầu tư, hiến đất mở đường, từng bước trùng tu tôn tạo đền Cấm để gìn giữ và phát huy nét văn hóa, tín ngưỡng đặc trưng độc đáo, riêng có của ngôi đền, đan kết quá khứ với hiện tại, giúp người dân giữ gìn nếp sống cộng đồng, và phục vụ du khách đến chiêm bái.

Mong rằng đền Cấm và những thông tin liên quan đến Đại thi hào của dân tộc sẽ được lan tỏa để: Nghìn năm sau nhớ Nguyễn Du/Tiếng thương như tiếng mẹ ru những ngày/Hỡi người xưa của ta nay/Khúc vui xin lại so dây cùng Người! (Kính gửi cụ Nguyễn Du-Tố Hữu)

Lê Nhung