Ngoài dầu khí, eo biển Hormuz còn là sinh mệnh của 100 triệu người vùng Vịnh

Các tàu chở dầu và khí đốt tự nhiên hóa lỏng đi qua eo biển Hormuz vận chuyển khoảng 20% nguồn cung của thế giới. Nhưng đối với các quốc gia vùng Vịnh Ba Tư, tuyến đường thủy này không chỉ là tuyến đường năng lượng mà còn là huyết mạch đối với hơn 100 triệu người sinh sống tại đây.

Tàu chở dầu tại cảng Oman, gần eo biển Hormuz trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran tháng 3/2026. Ảnh: Reuters.

Áp lực từ phong tỏa Hormuz lên nguồn cung lương thực

Hiện nay, cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran làm tắc nghẽn tuyến đường thủy quan trọng này, đồng thời gây áp lực lên nguồn cung lương thực trong khu vực.

Việc sinh tồn trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt nơi đây đòi hỏi nhiều nỗ lực. Với nhiệt độ mùa hè lên tới hơn 50 độ C và diện tích đất canh tác hạn chế, phần lớn nước uống của các quốc gia Arab vùng Vịnh đến từ biển thông qua các nhà máy khử muối. Tuy nhiên, đa phần lương thực của họ phải nhập khẩu từ nước ngoài.

Saudi Arabia nhập khẩu hơn 80% lương thực, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) khoảng 90% và Qatar khoảng 98%. Tại Iraq, đa phần thực phẩm nhập khẩu cũng đi qua eo biển Hormuz, bất chấp việc nước này được tiếp cận hai con sông lớn. Các chuyến hàng thực phẩm đến khu vực này chủ yếu đi qua eo biển Hormuz, một tuyến đường trên thực tế gần như bị phong tỏa vào giai đoạn hiện nay do các cuộc tấn công vào tàu thương mại trong khu vực.

Với việc tuyến đường thủy này bị đóng cửa, các nhà vận chuyển thực phẩm đang phải vật lộn để tìm các tuyến đường thay thế - những tuyến đường này tốn kém hơn, gặp nhiều khó khăn về hậu cần và không thể bù đắp hoàn toàn lượng hàng hóa thiếu hụt, làm dấy lên nguy cơ giá cả tăng cao và người tiêu dùng có ít lựa chọn hơn. Ngay cả Iran cũng phụ thuộc vào eo biển Hormuz cho phần lớn hoạt động thương mại của mình.

Chương trình Lương thực thế giới (WFP) cảnh báo rằng chuỗi cung ứng có thể đang đứng trước nguy cơ bị gián đoạn nghiêm trọng nhất kể từ đại dịch Covid-19 và kể từ khi nổ ra cuộc xung đột ở Ukraine năm 2022.

Các nhà bán lẻ cho biết, mặc dù không có cuộc khủng hoảng đói nghèo cận kề ở vùng Vịnh, nhưng cuộc xung đột đã làm đảo lộn vận tải đường biển. Kibsons International, một nhà bán lẻ thực phẩm tươi sống và rau củ có trụ sở tại UAE nhập khẩu 50.000 tấn thực phẩm mỗi năm từ các quốc gia như Nam Phi và Australia cho biết, trọng tâm hiện nay là chuyển hướng các lô hàng.

“Hiện tại, chuỗi cung ứng đang gặp rất nhiều thách thức”, Daniel Cabral, giám đốc thu mua tại Kibsons, chia sẻ.

Theo Cơ quan Giám sát thương mại hàng hải Anh (UKMTO) - một cơ quan giám sát do quân đội Anh điều hành, gần hai chục tàu đã bị tấn công trong khu vực kể từ khi chiến tranh bắt đầu vào ngày 28/2/2026, bao gồm cả một tàu chở hàng ngoài khơi bờ biển Oman. Do đó, các công ty vận tải biển không muốn mạo hiểm đi qua eo biển Hormuz.

Một vấn đề khác là số lượng tàu thuyền đang ở trên biển. Ông Cabral nói với CNN rằng Kibsons có “hàng tấn” thực phẩm - chủ yếu là thực phẩm tươi sống - trong các container trên các tàu hiện đang chờ bên ngoài eo biển. “Có rất nhiều sự không chắc chắn”, ông nói.

Cái giá phải trả để kinh doanh

Ông Cabral cho biết, ẩn trong những điều khoản nhỏ của hợp đồng vận chuyển là các “điều khoản thời chiến” hiện đã có hiệu lực. Những điều khoản này bảo vệ các tàu khỏi việc đi vào các vùng lãnh thổ nguy hiểm và cho phép họ lựa chọn cảng dỡ hàng.

Một trong những container của Kibsons, ban đầu được vận chuyển đến cảng Jebel Ali ở Dubai, hiện đang ở Mundra, Ấn Độ. Một container khác đã được chuyển hướng đến Colombo, Sri Lanka. Nhưng việc hàng hóa được vận chuyển đến đất liền vẫn chưa phải là điểm kết thúc của vấn đề nan giải này.

“Hãng vận chuyển đã hỏi, ‘Giờ các ông bà muốn làm gì với số hàng này? Các vị muốn bán nó trong nội địa Ấn Độ à?’ Hay, ‘kế hoạch của các vị với nó là gì?’. Điều đó đặt chúng tôi vào một tình thế rất khó khăn”, ông Cabral nói thêm.

Các công ty bảo hiểm và vận tải biển hiện coi khu vực Trung Đông rộng lớn hơn là một khu vực có rủi ro cao.

Các công ty vận tải biển đã áp đặt phụ phí 4.000 USD cho mỗi container đến “toàn bộ khu vực Trung Đông”, ông Cabral cho biết. Trên đất liền, chi phí vận chuyển bằng xe tải và hậu cần dao động từ 4.000 đến 9.000 USD cho mỗi container để vận chuyển hàng hóa đến UAE, ông Cabral nói thêm. “Ý tôi là, chúng tôi đã xem xét một số container của mình từ châu Âu, và thông thường chúng tôi chỉ phải trả 3.000 euro (khoảng 3.400 USD) cho cước phí vận chuyển. Nhưng báo giá lại lên tới 14.500 euro, và đó là để vận chuyển đến Jeddah”, ông Cabral nói, đề cập thành phố bên bờ Biển Đỏ của Saudi Arabia. “Sau đó, anh vẫn cần phải vận chuyển bằng xe tải từ đó với chi phí phát sinh thêm, vì vậy nó trở nên quá đắt”.

Gánh nặng lên người tiêu dùng

Và những chi phí đó cuối cùng sẽ được dồn sang người tiêu dùng. Ông Cabral cho biết hãng Kibsons có thể tăng giá tới 20% đối với một số sản phẩm, chẳng hạn như sữa và một số sản phẩm tươi sống. “Chúng tôi có lượng hàng tồn kho sản phẩm tươi sống đủ dùng trong khoảng một tháng tại các kho hàng”.

Vận tải hàng không cũng là huyết mạch quan trọng đối với khu vực, nhưng lĩnh vực này cũng gặp phải nhiều vấn đề trong những tuần gần đây.

Sân bay quốc tế Dubai đã tuyên bố đóng cửa hoàn toàn trong 48 giờ khi Iran tiến hành các cuộc tấn công trả đũa vào ngày 28/2. Điều này đã ảnh hưởng đến hành khách và cả các lô hàng vận chuyển.

Hôm 16/3, các chuyến bay đã tạm thời bị đình chỉ tại sân bay sau khi Cơ quan Phòng cháy chữa cháy Dubai báo cáo về một vụ cháy do tác động của một cuộc tập kích bằng máy bay không người lái (UAV) vào một trong các bể chứa nhiên liệu.

Spinneys - một nhà bán lẻ nổi tiếng khác có nguồn gốc từ khu vực này từ năm 1924, tự tin rằng họ có thể đảm bảo chuỗi cung ứng của mình. “Chúng ta sẽ không bao giờ bị đói”, Louis Botha, người đứng đầu chuỗi cung ứng tại Spinneys, một chuỗi siêu thị lớn trong khu vực, cho biết.

Nhưng sau khi vượt qua các cuộc xung đột và biến động kinh tế trong quá khứ tại các thị trường như Lebanon và Ai Cập, giờ đây công ty phải đối mặt với những thách thức chưa từng có ở vùng Vịnh. Chuyển sang các kế hoạch dự phòng, Spinneys đang xem xét vận chuyển container thực phẩm bằng đường bộ từ Vương quốc Anh, qua Pháp, và cuối cùng đến Thổ Nhĩ Kỳ trước khi đến Iraq, Saudi Arabia và UAE.

“Chúng tôi thực sự có thể vận chuyển hàng hóa bằng đường bộ trong khoảng 12 ngày trực tiếp từ Anh đến kho hàng Jebel Ali”, Botha nói. “Nếu lái xe không dừng lại, sẽ mất khoảng 72 giờ”.

Ông cho biết phương án này sẽ rẻ hơn 40% so với vận chuyển bằng đường hàng không do chi phí vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không tăng cao.

Giá hàng hóa bày trên kệ tăng mạnh

Hậu quả của những gián đoạn này không tốt cho người tiêu dùng, khi họ phải trả giá cao hơn mà lại có ít sự lựa chọn hơn.

Để đối phó, các chính phủ thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) đang cố gắng tìm giải pháp. Oman và UAE đã giới thiệu một hành lang thương mại mới, dự kiến sẽ đẩy nhanh quá trình thông quan giữa các cảng như Muscat và Jebel Ali.

Richard Meade - Tổng biên tập của Lloyd’s List Intelligence, cho biết bảo hiểm có sẵn, “nếu bạn sẵn sàng trả đủ tiền”, nhưng tin rằng đó không phải là vấn đề thực sự. “Vấn đề an ninh mới là điều cần được giải quyết”, ông nói.

Việc bàn luận về đảm bảo an ninh cho eo biển về mặt quân sự đã gia tăng trong những ngày gần đây, đặc biệt là sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump giao nhiệm vụ cho Tập đoàn Tài chính phát triển Mỹ (DSFC) cung cấp các đảm bảo an ninh cho các công ty vận tải biển, và thậm chí còn nêu ra triển vọng hải quân Mỹ trực tiếp hộ tống.

Tuy nhiên, Tổng biên tập Meade tỏ ra hoài nghi. “Việc hộ tống hải quân của Mỹ và EU sẽ không sớm diễn ra”.

Ngay cả khi có sự hỗ trợ quân sự như vậy, ông Meade tin rằng “ưu tiên sẽ dành cho các tàu chở dầu” chứ không phải tàu chở hàng. Ông cũng dự đoán rằng quy mô của một chiến dịch như vậy sẽ cần phải rất lớn. “Cần từ 8 đến 10 tàu khu trục để hộ tống từ 5 đến 10 tàu chở dầu mỗi ngày”.

Trước cuộc khủng hoảng, eo biển Hormuz từng đón tới 60 tàu chở dầu mỗi ngày, theo Lloyd’s List Intelligence. Và ngay cả khi một chiến dịch phức tạp và tốn kém như vậy được triển khai và thành công, vấn đề vận chuyển các tàu chở hàng chứa đầy lương thực và các mặt hàng thiết yếu khác vẫn sẽ tồn tại vì các tàu chở dầu sẽ được ưu tiên.

Tổng thống Mỹ Trump và chính quyền của ông vẫn lạc quan về việc chấm dứt chiến tranh theo các điều khoản của họ. Nhưng mỗi ngày trôi qua, hậu quả đang lan rộng ra ngoài chiến trường, đe dọa dòng chảy lương thực, nhiên liệu và các nhu yếu phẩm khác đến hàng triệu người dân trong khu vực.

Trí Nhân/VOV.VN biên dịch