Chiến sự Iran gây những cú sốc khiến thế giới chao đảo

Tại nhiều quốc gia, tác động kinh tế đã hiện hữu rõ rệt: Philippines cắt giảm tuần làm việc xuống 4 ngày để tiết kiệm điện; các nhà hàng tại Ấn Độ loại bỏ những món ăn tiêu tốn nhiều gas; Tây Ban Nha áp dụng biện pháp đóng băng tiền thuê nhà. Những hệ lụy này cho thấy mức độ lan tỏa sâu rộng của cuộc xung đột.

Đối mặt với mối đe dọa mang tính sống còn, Tehran đã đáp trả bằng cách đóng cửa tuyến hàng hải huyết mạch eo biển Hormuz và tấn công các quốc gia láng giềng giàu dầu khí, khiến khủng hoảng năng lượng toàn cầu thêm trầm trọng. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đánh giá đây là sự gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Eo biển Hormuz trên bản đồ. Ảnh: Reuters

Trong khi châu Âu và châu Mỹ đang chuẩn bị đối phó, hàng tỷ người – đặc biệt tại châu Á – đã bắt đầu chịu tác động nghiêm trọng.

Ngành nhà hàng Ấn Độ “thắt lưng buộc bụng”

Ngành dịch vụ ăn uống tại Ấn Độ đang chịu áp lực lớn khi phải cắt giảm giờ hoạt động, thu hẹp thực đơn và áp dụng các biện pháp tạm thời để duy trì hoạt động. Khoảng 1/3 số nhà hàng bị ảnh hưởng đáng kể.

Nhiều cơ sở buộc phải loại bỏ các món nấu lâu khỏi thực đơn để tiết kiệm gas, thậm chí đóng cửa hoàn toàn. Giá dầu khí tăng cao cũng khiến đồng rupee giảm mạnh nhất trong 4 năm, làm gia tăng chi phí nhập khẩu năng lượng và kìm hãm tăng trưởng kinh tế.

Ấn Độ được xem là một trong những quốc gia dễ tổn thương nhất trước cú sốc năng lượng khi nhập khẩu gần 90% nhu cầu dầu và một nửa lượng khí đốt, phần lớn từ khu vực Vùng Vịnh.

Du lịch Thái Lan lao đao

Ngành du lịch - trụ cột kinh tế của Thái Lan - đang chịu ảnh hưởng nặng nề. Lượng đặt tour giảm mạnh, nhiều khách hủy chuyến do lo ngại không thể tìm được chuyến bay hồi hương.

Khoảng 1.000 chuyến bay đến Thái Lan đã bị hủy kể từ khi xung đột nổ ra. Theo dự báo của Bộ Du lịch Thái Lan, nếu không phận bị đóng cửa trong 8 tuần, nước này có thể mất 600.000 lượt khách quốc tế và thiệt hại khoảng 41 tỷ baht.

Sri Lanka tái áp dụng phân phối xăng theo hạn mức

Tại Sri Lanka, người dân xếp hàng dài từ sáng sớm để mua nhiên liệu. Chính phủ buộc phải khôi phục hệ thống phân phối xăng theo mã QR - từng được áp dụng trong khủng hoảng kinh tế năm 2022.

Mỗi phương tiện chỉ được cấp khoảng 15 lít xăng mỗi tuần, không đủ cho nhu cầu mưu sinh của nhiều người lao động. Tình trạng này khiến đời sống người dân thêm khó khăn, đặc biệt khi họ chưa kịp phục hồi sau đại dịch Covid-19.

Người dân xếp hàng mua nhiên liệu tại Colombo, Sri Lanka, ngày 15/3/2026. Ảnh: AP

“Tôi đến trạm xăng lúc 4h30 sáng. Chúng tôi chỉ được cấp 15 lít xăng cho cả tuần, nhưng tôi cần khoảng 6-9 lít mỗi ngày để kiếm sống. Đây là nguồn thu nhập duy nhất của tôi”, Nissanka Lakshman, một tài xế xe tuk-tuk ở Colombo than thở.

Lo ngại an ninh gia tăng tại châu Âu

Chỉ hơn một tuần sau khi Mỹ và Israel không kích Iran, hàng loạt vụ tấn công đã xảy ra tại châu Âu, bao gồm Na Uy, Bỉ và Hà Lan. Các mục tiêu chủ yếu là cơ sở ngoại giao và cộng đồng Do Thái.

Tại Na Uy, Đại sứ quán Mỹ ở Oslo bị tấn công bằng thiết bị nổ tự chế, làm hư hại lối vào khu vực lãnh sự. Ngày hôm sau, một vụ nổ xảy ra tại một giáo đường Do Thái ở Lìege, Bỉ, làm vỡ cửa kính. Một giáo đường Do Thái khác ở Rotterdam bị hỏa hoạn, trong khi một vụ nổ làm hư hại bức tường ngoài của một trường học Do Thái ở Amsterdam.

Dù không gây thương vong lớn, các vụ việc làm dấy lên lo ngại về an ninh và nguy cơ khủng bố. Một số nước châu Âu đã tăng cường bảo vệ, đồng thời điều tra khả năng các vụ tấn công có liên quan đến Iran.

Giá vé máy bay tăng vọt tại Nam Phi

Giá nhiên liệu máy bay tại các sân bay ven biển của Nam Phi tăng tới 70% chỉ trong một tuần, khiến chi phí vận hành của các hãng hàng không tăng mạnh. Theo hãng hàng không Fly Safair, chi phí cho mỗi giờ bay của máy bay Boeing 737-800 tăng thêm 35.000 rand (2.000 USD).

Để đối phó với tình trạng này, các hãng bay đã áp dụng “phụ phí nhiên liệu linh động kéo dài 2 tháng đến 12/5.

Máy bay chở khách Boeing 737-400 của hãng FlySafair hạ cánh tại sân bay quốc tế Cape Town, Nam Phi, ngày 12/1/2018. Ảnh: Reuters

Giá xăng và dầu diesel ở Nam Phi thường tăng vào đầu mỗi tháng. Theo dự báo của Annabel Bishop, nhà kinh tế trưởng tại ngân hàng Investec, giá xăng tại nước này có thể tăng tới 25% và dầu diesel lên đến 44% vào ngày 1/4 tới. Chính phủ Nam Phi có thể tạm thời gánh chịu một phần mức tăng này.

Ngân hàng trung ương nước này cũng phải điều chỉnh lại các dự báo kinh tế do biến động giá dầu vượt xa kịch bản trước đó.

Nhật Bản thiếu dầu, sản xuất thực phẩm bị gián đoạn

Nhật Bản - quốc gia nhập khẩu khoảng 90% dầu từ Trung Đông - đang chịu tác động rõ rệt. Giá nhiên liệu tăng kỷ lục, trong khi một số nhà sản xuất thực phẩm phải dừng hoạt động.

Đáng chú ý, hãng snack Yamayoshi Seika đã ngừng sản xuất một số dòng khoai tây chiên do thiếu nhiên liệu phục vụ quá trình chế biến. Các sản phẩm bị ảnh hưởng bao gồm Wasabeef - kết hợp giữa wasabi và tinh chất thịt bò - gây phản ứng mạnh trên mạng xã hội.

“Wasabeef” trở thành từ khóa thịnh hành thứ ba trên mạng xã hội Nhật Bản. “Tôi không ngờ việc đóng cửa eo biển Hormuz lại dẫn đến việc ngừng sản xuất Wasabeef. Tôi không thể tưởng tượng cuộc sống thiếu Wasabeef sẽ như thế nào!”, một người dùng mạng xã hội viết.

Chính phủ Nhật Bản đã bắt đầu trợ cấp cho các nhà cung cấp dầu mỏ, mặc dù biện pháp này dự kiến sẽ không làm thay đổi giá cả trong vòng một tuần nữa. Nhật Bản cũng đã bắt đầu giải phóng khoảng 80 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược để giảm thiểu sự gián đoạn.

Tắc nghẽn hàng hóa tại eo biển Hormuz

Không chỉ dầu khí, nhiều loại hàng hóa thiết yếu như ngũ cốc, vật liệu xây dựng và hóa chất cũng bị đình trệ tại eo biển Hormuz.

AXSMarine, chuyên về dữ liệu hàng hải, cho biết hơn 1.500 tàu mắc kẹt tại khu vực này. Trong số này có 26 tàu chở bô-xít, đá vôi, cát và lưu huỳnh – nguyên liệu thô được sử dụng trong nhiều ngành công nghiệp; 18 tàu chở ngũ cốc, chủ yếu là ngô; 19 tàu chở nguyên liệu thô sản xuất phân bón. Các mặt hành khác bao gồm thép, xi măng, clinker và bột giấy, tất cả đều rất cần thiết cho ngành xây dựng. Tình trạng này đe dọa chuỗi cung ứng toàn cầu và nhiều ngành sản xuất.

“Hàng xuất khẩu từ vùng Vịnh thường là hàng hóa và thực phẩm có giá trị khá cao”, AXS cho biết.

Nguy cơ khủng hoảng phân bón và thực phẩm tại châu Á

Khoảng 30% nguồn cung phân bón toàn cầu đi qua eo biển Hormuz, khiến khu vực châu Á - nơi phụ thuộc lớn vào nhập khẩu - chịu ảnh hưởng nặng nề. Nguồn cung khí đốt, mặt hàng mà một số quốc gia nhập khẩu và sử dụng để sản xuất phân bón, cũng bị ảnh hưởng.

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cảnh báo giá phân bón có thể tăng 15–20% trong nửa đầu năm 2026 nếu khủng hoảng kéo dài. Điều này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực.

Tàu chở dầu Callisto neo đậu tại cảng Sultan Qaboos, Muscat, Oman khi giao thông qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, ngày 12/3/2026. Ảnh: Reuters

Các nền kinh tế nông nghiệp thâm canh ở châu Á bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Thái Lan và Ấn Độ, cả hai đều là những nước xuất khẩu lớn, tiêu thụ rất nhiều phân bón và phụ thuộc vào vùng Vịnh khoảng 35% nguồn cung. Bangladesh thậm chí còn chịu ảnh hưởng nhiều hơn, khi phụ thuộc vào vùng Vịnh tới 53% lượng phân bón tiêu thụ.

“Hệ thống nông nghiệp và thực phẩm không sụp đổ trong đại dịch Covid, cũng không sụp đổ do xung đột ở Ukraine. Nhưng chúng ta đang phải hứng chịu hết cú sốc này đến cú sốc khác, và đó mới là điều tồi tệ”, ông David Laborde, Giám đốc bộ phận kinh tế nông nghiệp và thực phẩm tại FAO, cho biết.

Bangladesh đối mặt áp lực giá cả và xã hội

Tại Bangladesh, giá vé xe buýt tăng mạnh trong dịp lễ Eid do chi phí nhiên liệu tăng, gây bức xúc trong dư luận.

“Tôi đến từ sáng sớm, nhưng giá vé đã tăng gấp đôi. Gia đình chúng tôi có 4 người. Làm sao chúng tôi có thể về nhà với giá vé như thế này?”, Rahim, một công nhân may mặc ở thủ đô Dhaka đang cố gắng mua vé xe buýt về Rangpur, cho biết.

Wasim, một người bán vé xe buýt, đã bác bỏ những cáo buộc rằng các công ty đang lợi dụng kỳ nghỉ lễ Eid để tăng giá vé. Ông nói: “Mọi người nghĩ rằng chúng tôi chỉ tăng giá vé để kiếm lời, nhưng điều đó không đúng. Chi phí nhiên liệu đã tăng lên, và chúng tôi cũng phải cắt giảm số chuyến do vấn đề về nguồn cung”.

Chính phủ Bangladesh đã áp dụng các biện pháp khẩn cấp như hạn chế bán nhiên liệu, tăng cường kiểm soát và tiết kiệm điện. Tuy nhiên, áp lực kinh tế có thể nhanh chóng chuyển thành bất ổn xã hội nếu tình hình kéo dài.

Một số nước xuất khẩu năng lượng hưởng lợi

Trong khi nhiều quốc gia chịu thiệt hại, các nước xuất khẩu năng lượng như Na Uy, Canada có thể hưởng lợi từ giá dầu tăng.

Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đang tiến hành nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với Venezuela với hy vọng thúc đẩy sản lượng dầu mỏ.

Đáng chú ý, Nga được cho là một trong những bên hưởng lợi lớn, thu về khoảng 6,9 tỷ USD từ xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch chỉ trong hai tuần đầu xung đột. Ông Trump cũng đã ám chỉ rằng Mỹ sẽ nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ của Nga.

Giới phân tích nhận định, trong bối cảnh thị trường biến động mạnh, các quốc gia xuất khẩu năng lượng - đặc biệt là những nước chịu trừng phạt - có thể tận dụng cơ hội để gia tăng nguồn thu.

Hoàng Phạm/VOV.VN