Ngoại giao dồn dập tại New York có mở đường cho đột phá đàm phán Mỹ - Iran?

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trước Đại hội đồng LHQ ở New York, ngày 22/9/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Qatar, các nhà lãnh đạo thế giới ngày 22/9 đã tập trung tại New York trong bối cảnh những nỗ lực nhằm tìm kiếm hướng đi ngoại giao cho cuộc xung đột tại Iran tiếp tục được thúc đẩy.

Cùng ngày, Mỹ và Iran đã tiến hành cuộc đàm phán gián tiếp kéo dài 3 giờ. Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và ông Jared Kushner đã gặp Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, trong cuộc gặp mà Tổng thống Trump mô tả là “rất tốt đẹp” và “rất hiệu quả”. Ông Trump cũng gặp các nhà lãnh đạo Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), trong bối cảnh các quan chức cấp cao khu vực thảo luận đề xuất của Qatar về một khuôn khổ an ninh chung giữa Iran và các quốc gia vùng Vịnh.

Trong khi đó, sáng 23/9, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã tới New York, đánh dấu lần đầu tiên một nhà lãnh đạo của quốc gia đang có chiến tranh với Mỹ đặt chân lên lãnh thổ Mỹ để phát biểu tại hội nghị này.

Cũng trong ngày, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Washington D.C., nơi ông sẽ gặp riêng Tổng thống Trump. Đây là chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên của ông Tập Cận Bình tới Mỹ trong gần một thập kỷ.

Theo các nhà phân tích, những động thái ngoại giao trên đều hướng tới một mục tiêu chung: đưa Mỹ và Iran trở lại bàn đàm phán.

Cuộc gặp giữa Ngoại trưởng Araghchi với hai đặc phái viên Mỹ nhằm truyền đạt tới Washington những điều kiện mới nhất của Tehran để chấm dứt chiến tranh, sau khi bản ghi nhớ (MoU) kéo dài 60 ngày hồi tháng 6 đã đổ vỡ.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng kỳ vọng đạt được một thỏa thuận thực chất ngay trong tuần này là không thực tế. Các bên liên quan và những nhà trung gian đang thử nghiệm những phương án nhằm tháo gỡ bế tắc, nhưng những bất đồng cốt lõi giữa Washington và Tehran vẫn chưa được giải quyết.

Bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, nói: “Tôi hoài nghi về khả năng một thỏa thuận đột phá có thể đạt được trong tuần này. Tuy nhiên, một loạt hiểu biết chung có thể giúp xây dựng lòng tin và tạo nền tảng để nối lại các nỗ lực ngoại giao”.

Chưa phải thời điểm cho đột phá

Theo bà Vakil, còn quá sớm để cho rằng thời điểm hiện nay đã chín muồi cho một đột phá ngoại giao. Lịch sử đàm phán giữa Mỹ và Iran cũng cho thấy những nỗ lực đối thoại từng nhiều lần thất bại.

“Cả hai bên đã đàm phán trong hơn 2 năm và hai lần các cuộc đàm phán kết thúc bằng xung đột quân sự. Lần này, đàm phán tiếp tục diễn ra trong khi các mối đe dọa quân sự vẫn hiện hữu”, bà nói.

Iran nhiều lần viện dẫn các vòng đàm phán với Mỹ trong năm 2025 và cả năm nay để minh chứng rằng Washington có thể chuyển từ đối thoại sang hành động quân sự. Tehran cũng dẫn lại cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi tháng 6 và cuộc xung đột hiện nay, bắt đầu bằng các cuộc tấn công phối hợp của Mỹ và Israel nhằm vào Tehran trong lúc Washington và Tehran đang đối thoại qua trung gian Oman.

Ông Adel Abdel Ghafar, chuyên gia cấp cao về Trung Đông tại Viện Chính sách Chiến lược Australia, cho rằng khả năng tạo ra đột phá phụ thuộc vào việc các nhà ngoại giao Iran tại New York có thể đạt được kết quả đến đâu.

“Ông Araghchi và Tổng thống Pezeshkian có thể đàm phán, nhưng bất kỳ thỏa thuận nào cũng cần sự đồng thuận của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và các lực lượng cứng rắn đang điều hành cuộc chiến ở trong nước”, ông nói.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trong cuộc họp báo bên lề Hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nền kinh tế mới nổi (BRICS) tại Ấn Độ. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Các chuyên gia cho rằng có thể nhận diện một số dấu hiệu cho thấy Mỹ và Iran đang tiến tới vòng tiếp xúc mới.

Theo bà Vakil, cần chú ý tới việc hai bên xác nhận thêm một vòng đàm phán; đạt thỏa thuận về trình tự thực hiện hoặc các bước đi có tính tương hỗ; đồng thời chuyển từ việc lặp lại những yêu sách tối đa sang trao đổi cụ thể hơn về cách thức thực hiện.

Ông Ghafar cho rằng trong bối cảnh kỳ họp Đại hội đồng LHQ đang diễn ra, một dấu hiệu đáng chú ý có thể là Ngoại trưởng Araghchi hoặc Tổng thống Pezeshkian gặp trực tiếp các quan chức Mỹ, cùng với những tuyên bố ủng hộ từ các nhân vật có lập trường cứng rắn trong chính quyền Iran.

Nếu những tín hiệu này xuất hiện, chúng có thể tạo thêm động lực cho các cuộc đàm phán khi Tổng thống Trump gặp Chủ tịch Tập Cận Bình.

Theo ông Ghafar, một dấu hiệu khác cần theo dõi là khả năng giao tranh giữa lực lượng Houthi thân Iran và liên minh do Saudi Arabia dẫn đầu tại Yemen giảm nhiệt, sau khi xung đột này leo thang trong những tuần gần đây.

Giới hạn của ngoại giao vùng Vịnh và Trung Quốc

Các chuyên gia nhất trí rằng các quốc gia vùng Vịnh vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc đưa Mỹ và Iran trở lại bàn đàm phán.

Các nước này duy trì được kênh liên lạc với cả hai bên, đồng thời có lợi ích lớn trong việc ngăn xung đột tiếp tục leo thang, nhất là khi đã chịu tác động từ giao tranh kể từ tháng 2.

Qatar, Oman và một số quốc gia vùng Vịnh đã tham gia các nỗ lực trung gian trong suốt cuộc xung đột.

“Đặc biệt, Qatar và Oman có thể giúp chuyển những thông điệp chính trị mang tính khái quát thành những dàn xếp có thể thực hiện được đối với các vấn đề như eo biển Hormuz và an ninh khu vực”, bà Vakil nhận định.

Theo bà Vakil, Trung Quốc có ít khả năng hoặc động lực hơn để đóng vai trò trung gian hòa giải.

Tuy vậy, Bắc Kinh có thể tận dụng ảnh hưởng kinh tế và chính trị đối với Tehran để “khuyến khích thỏa hiệp và giúp Iran có thêm niềm tin rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng không khiến nước này hoàn toàn bị cô lập”.

Ông Ghafar cũng lưu ý Trung Quốc vẫn là khách hàng dầu mỏ lớn nhất của Iran. Đây là một trong những lý do Bắc Kinh thúc đẩy việc khôi phục thỏa thuận tạm thời hồi tháng 6 và mở lại eo biển Hormuz.

“Tuy nhiên, tôi cho rằng không bên nào có thể áp đặt một giải pháp. Cuối cùng, vấn đề vẫn phụ thuộc vào Washington và Tehran”, ông nói.

Bế tắc chiến sự và bài toán Hormuz

Tàu thuyền di chuyển trên eo biển Hormuz, gần thị trấn Khasab, miền Bắc Oman ngày 20/6/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Những tuyên bố đáp trả lẫn nhau tiếp tục đẩy cuộc xung đột vào thế bế tắc, khi mỗi bên đều không muốn nhượng bộ trước yêu cầu của đối phương.

Sau khi Tổng thống Trump đề cập khả năng “tiêu diệt” Iran ngày 22/9, quân đội Iran cảnh báo sẵn sàng đáp trả bằng những cuộc tấn công “mang tính hủy diệt”, với mức độ nghiêm trọng hơn các đợt tấn công trước đó.

“Thách thức lớn nhất là tìm ra một công thức để cả hai chính phủ có thể giải thích với dư luận trong nước rằng đây là một thỏa hiệp đạt được thông qua đàm phán, chứ không phải sự đầu hàng”, bà Vakil nói.

Và khi đó, eo biển Hormuz vẫn là trở ngại then chốt. “Đó là quân bài mạnh nhất của Iran và cũng là điều Washington mong muốn nhất được khôi phục, trong bối cảnh giá dầu ở mức cao và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần”, ông Ghafar nhận định.

Theo ông, Tehran sẽ không dễ từ bỏ “quân bài” này nếu không nhận được những bảo đảm chắc chắn để đổi lại.

Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng cả khi Washington và Tehran giảm căng thẳng, điều đó cũng không đồng nghĩa tình hình tại Biển Đỏ sẽ tự động lắng dịu.

Bức tranh bất ổn và xung đột rộng hơn trong khu vực đã tạo thêm điều kiện để cuộc chiến chưa được giải quyết tại Yemen bùng phát trở lại. Eo biển Bab al-Mandeb, hiện nằm dưới sự kiểm soát trên thực tế của lực lượng Houthi, càng trở nên quan trọng trong bối cảnh Iran trên thực tế đã đóng cửa eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch đối với nguồn cung dầu mỏ và khí đốt toàn cầu.

“Eo biển Hormuz lắng dịu chưa chắc đồng nghĩa với việc tình hình tại Bab al-Mandeb cũng sẽ hạ nhiệt”, ông Ghafar nhận định.