Người dân chỉ gìn giữ, phát huy giá trị khi có thu nhập từ hoạt động văn hóa

Toàn cảnh phiên thảo luận (Ảnh: Quang Vinh).

Phải rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền

Ngày 22/4, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam. Về cơ chế chấp nhận rủi ro tại Điều 8 và Điều 11 của dự thảo Nghị quyết, đại biểu Quốc hội Nguyễn Phương Thủy (Đoàn Hà Nội) cho rằng, định hướng chính sách đã đúng nhưng chưa đủ để vận hành.

Dự thảo đã đề cập cơ chế khoán chi, đặt hàng và quỹ văn hóa theo hướng chấp nhận rủi ro nhưng chưa làm rõ cách thức nghiệm thu và quyết toán. Trong thực tế, đây chính là nút thắt lớn nhất trong khi triển khai các chính sách liên quan đến thanh toán, bởi vì đang áp dụng logic quản lý tài chính công truyền thống vào lĩnh vực văn hóa.

Bà Nguyễn Phương Thủy phát biểu (Ảnh: Quang Vinh).

Do đó, bà Thủy đề nghị cần sửa Điều 8 theo hướng quy định rõ: Việc nghiệm thu sản phẩm sáng tạo sử dụng ngân sách phải thông qua hội đồng chuyên môn độc lập. Kết luận của hội đồng về giá trị tư tưởng, nghệ thuật là căn cứ chủ yếu để thanh quyết toán.

Liên quan đến thí điểm trong dự thảo Nghị quyết, theo bà Thủy, dự thảo đã thiết kế một loạt các chính sách theo hướng thí điểm rải ở nhiều điều khoản khác nhau. Ví dụ như tại Điều 4 quy định thí điểm các mô hình thiết chế văn hóa, trong đó có mô hình đô thị di sản; Điều 8 cho phép thí điểm cơ chế khoán chi, đặt hàng trong sáng tạo; Điều 10, Điều 11 quy định về thí điểm Quỹ văn hóa nghệ thuật.

Đây là cách tiếp cận phù hợp với tính chất của lĩnh vực văn hóa khi nhiều nội dung còn mới, cần thử nghiệm trong thực tiễn trước khi luật hóa. Điểm tích cực là dự thảo đã bước đầu làm rõ thời gian thí điểm, phổ biến là trong khoảng từ 5 đến 10 năm tùy từng chính sách. Tuy nhiên, phần quan trọng hơn của một cơ chế thí điểm không phải là thời gian, mà là cách thiết kế nội dung và cơ chế thực hiện thì hiện nay vẫn còn nhiều điểm chưa rõ, thậm chí là đang có dấu hiệu chưa thống nhất.

Bên cạnh đó, nhiều quy định mới dừng ở mức “cho phép thực hiện thí điểm”, chưa xác định rõ nội dung nào được phép khác với luật hiện hành, khác ở mức độ nào và trong giới hạn nào?. Trong khi đó, theo quy định của pháp luật, Quốc hội cho phép thí điểm, đặc biệt thí điểm các chính sách có thể khác với quy định của luật thì Nghị quyết phải xác định rõ các nội dung cốt lõi này. Nếu không sẽ dẫn đến tình trạng không triển khai được do thiếu căn cứ cụ thể, hoặc giao quá rộng cho các cơ quan thực thi.

“Hầu hết các điều khoản chỉ dừng lại ở việc nêu định hướng chính sách mà chưa xác định rõ mục tiêu đầu ra cần đạt được sau thời gian thí điểm. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc đánh giá về hiệu quả và quyết định có nên tiếp tục hay là mở rộng phạm vi thí điểm hay không”, bà Thủy nói.

Từ các phân tích trên, bà Thủy cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về thí điểm theo hướng rõ ngay trong Nghị quyết cụ thể với từng chính sách thí điểm. Cần xác định rõ phạm vi áp dụng, nội dung được phép khác với luật hiện hành, chủ thể chịu trách nhiệm, và nguyên tắc triển khai đúng với yêu cầu rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền.

Trường hợp chưa đủ cơ sở để quy định ngay nên tiếp tục chuẩn bị và trình Quốc hội ban hành Nghị quyết thí điểm riêng về các nội dung này. Đây là những vấn đề cần được làm rõ để bảo đảm tính chặt chẽ, minh bạch và đúng thẩm quyền của Quốc hội.

Ưu tiên bảo tồn tiếng nói, chữ viết

Đại biểu Quốc hội Hoàng Ngọc Định (Đoàn Tuyên Quang) tập trung phân tích vào Điều 6 của dự thảo Nghị quyết liên quan đến cơ chế chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số, nghệ thuật dân gian, nghệ thuật truyền thống.

Đưa ra dẫn chứng là địa bàn có nhiều dân tộc sinh sống, có bề dày văn hóa dân tộc phong phú, đa dạng; du khách đến với Hà Giang (cũ) không chỉ ngắm cảnh mà điều níu chân du khách quốc tế và du khách trong nước chính là không gian văn hóa đang sống, tiếng khèn Mông giữa phiên chợ, điệu than, tiếng đàn tính của đồng bào Tày trong sinh hoạt cộng đồng, nhảy lửa của đồng bào Pà Thẻn, trang phục truyền thống của cô gái Lô Lô nơi cực Bắc; kiến trúc nhà ở, nếp sinh hoạt, phong tục tập quán ẩm thực, lễ hội và đời sống văn hóa của đồng bào.

Du khách đến không phải để xem một hiện vật văn hóa được trưng bày, mà để trải nghiệm một đời sống văn hóa đang tồn tại và được thực hành trong đời sống cộng đồng, ông Định nói thực tiễn cho thấy, nơi nào giữ được bản sắc văn hóa, nơi đó phát triển du lịch bền vững. Nơi nào còn gìn giữ và phát huy được văn hóa trong cộng đồng, nơi đó tạo sức hấp dẫn riêng và tạo sinh kế cho người dân.

Ông Hoàng Ngọc Định phát biểu (Ảnh: Quang Vinh).

Bên cạnh đó, ông Định đề nghị, Điều 6 cần được làm rõ hơn theo hướng bổ sung ưu tiên bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số, nhất là tiếng nói, chữ viết và các giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng. Nhà nước có chính sách hỗ trợ hoạt động truyền dạy, thực hành các loại hình nghệ thuật dân gian, nghệ thuật truyền thống tại cộng đồng; hỗ trợ nghệ nhân, người thực hành và người truyền dạy di sản trong việc truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Đây là nội dung có ý nghĩa quyết định để bảo đảm tính liên tục của văn hóa. Bổ sung bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch cộng đồng, dịch vụ văn hóa và tạo sinh kế bền vững cho người dân. Chỉ khi người dân có thu nhập từ hoạt động văn hóa, họ sẽ chủ động gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa.

“Muốn bảo tồn hiệu quả phải giữ được con người và môi trường thực hành văn hóa. Muốn phát huy giá trị phải gắn văn hóa với đời sống và kinh tế. Đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện Điều 6 theo hướng cụ thể, khả thi để khi Nghị quyết được thông qua, triển khai hiệu quả trong thực tiễn, nhất là tại các tỉnh miền núi, vùng đồng bào các dân tộc thiểu số”, ông Định nói.