Người đàn ông Anh 35 năm thám hiểm 800 hang động Việt Nam

Người dân ở làng Phong Nha (Quảng Trị) từng cùng nhau cầu nguyện khi biết tin đoàn thám hiểm hang động gặp nạn. Đây là nhóm những chuyên gia người Anh, có cả cộng sự người Việt và dân địa phương. Năm 1997, cơn lũ dữ giam chân 2 người trong đoàn suốt 57 giờ trong hang động.

Các thành viên tìm mọi cách hạ mực nước, gần như kiệt sức để đưa 2 người đồng đội trở về an toàn. Bữa tiệc đã được dân làng dọn sẵn, chào đón những người góp phần thay đổi cuộc sống của họ bằng cách tìm ra các hang động ẩn sâu trong lòng núi.

Đó cũng là lúc ông Howard Limbert (hiện 69 tuổi) nhận ra mình trở thành một phần của "đại gia đình" người bản địa này.

"Không ngờ lại gắn bó với Việt Nam lâu đến vậy. Chúng tôi đến vì hang động, nhưng ở lại vì con người", ông nói với Tri Thức - Znews.

35 năm đi tìm 800 hang động ở Việt Nam

Ông Howard Limbert và người vợ Deb Limbert, cùng 10 thành viên của Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh (BCRA) là đoàn thám hiểm hang động đầu tiên đặt chân đến Việt Nam, mở ra bước ngoặt mới cho vùng Phong Nha kể từ khi hang Sơn Đoòng được công nhận lớn nhất thế giới.

Sau 35 năm, ông Howard vẫn chọn Quảng Trị làm nơi sinh sống. Nhiều lần, ông đưa những người bạn từ khắp nơi đến Việt Nam, cùng theo đuổi một công việc ít người hiểu: khám phá những hang động ở Phong Nha - Kẻ Bàng.

Ông Howard (áo vàng) và bà Deb (áo sọc) trong lần gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp năm 1992. Ảnh: Howard Limbert.

Khi còn ở Anh, năm 16 tuổi, ông Howard đã bắt đầu thám hiểm hang động. Ông hoàn toàn bị cuốn vào những hang động ở châu Âu, sau đó dẫn dắt đoàn thám hiểm đến Áo, Tây Ban Nha, Mexico, New Zealand... Niềm đam mê này kéo ông rời khỏi môi trường y học, từ đó gắn liền với hành trình khám phá hang động trên khắp thế giới.

Năm 1990, một lá thư được gửi từ Anh đến 3 quốc gia Đông Nam Á với mong muốn xin phép khảo sát hang động. Chỉ có Việt Nam hồi đáp. Đoàn do ông huy động lập tức lên đường.

Năm đó, việc nhập cảnh khó khăn, thông tin hạn chế, phải mất 5 ngày đi từ Hà Nội đến Quảng Trị do điều kiện đường sá. Ngày ông Howard đến, ngôi làng nhỏ Phong Nha nằm hẻo lánh bên dòng sông Son, thưa vắng người qua lại.

Đồng hành cùng ông là các cộng sự của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Hà Nội). Họ đã tổ chức chuyến thám hiểm 6 tuần, đưa đoàn đến nơi có tiềm năng lớn về hang động.

Ông Howard và đoàn bước vào vùng đá vôi karst theo nghĩa khai phá: không bản đồ, không GPS, cũng không biết điều gì đang chờ phía dưới. Mọi thứ chỉ dựa vào lòng can đảm và đam mê. Nhưng động Phong Nha lại khiến ông bất ngờ với gần 8 km hang khô, hang nước, sông ngầm và nhánh rẽ.

"Quy mô hang động này gây choáng ngợp, chưa từng thấy trên toàn cầu. Phong Nha là hang động đầu tiên tôi khám phá ở Việt Nam, cũng là hang đẹp và dài nhất châu Á lúc đó", ông nhớ lại.

Ông Howard trong quá trình khảo sát hang động. Ảnh: Oxalis Adventure.

Phong Nha dần xóa khoảng trắng trên bản đồ địa chất thế giới khi những hang động lần lượt bước ra ánh sáng. Năm 1992 là động Thiên Đường dài 18,5 km, tiếp đến hang Én - hang động lớn thứ 3 thế giới - năm 1994. Đến năm 1999, hang Khe Ry - hang động sông dài nhất thế giới - được công bố, minh chứng cho quy mô địa chất khổng lồ của khối núi Kẻ Bàng.

Từ dấu hiệu dòng nước của hang Khe Ry và hang Én gặp nhau rồi biến mất giữa rừng, ông Howard và vợ bắt đầu hình dung về sự tồn tại của một hang động rất lớn khác. Tuy nhiên, suốt nhiều năm, cửa hang vẫn bí ẩn.

Cơ duyên đến vào năm 2007, ông gặp người đi rừng Hồ Khanh và được kể về một cửa hang lớn trong rừng mà anh nhìn thấy vào năm 1990. Đến năm 2009, vợ chồng Limbert cùng người đi rừng này và đoàn mới tìm ra Sơn Đoòng, khám phá và công bố đây là hang lớn nhất thế giới.

Sự kiện này lập tức thu hút các hãng truyền thông lớn quốc tế, thay đổi vị thế của Việt Nam, đưa vùng đệm Phong Nha - Kẻ Bàng trở thành "vương quốc hang động". Ông Howard không chỉ tìm thấy hang động, mà tìm thấy điểm bắt đầu mới cho cả một vùng.

Đến hiện tại, đoàn đã khảo sát hơn 800 hang động tại Quảng Trị, Ninh Bình, Quảng Ninh... Theo ông Howard, vẫn còn rất nhiều hang động khác đang chờ khám phá, chủ yếu ở miền Bắc.

Ông Howard thám hiểm hang Sơn Đoòng lần thứ 351 vào năm 2024. Ảnh: Linh Huỳnh.

Thay đổi sinh kế người dân

Song song việc đo kiểm hang động, điều ông Howard lưu tâm là giúp người dân nâng cao cuộc sống. Khi động Phong Nha được khám phá, người dân chưa hưởng lợi nhiều. Đến khi hang Sơn Đoòng công bố, họ mới thực sự có thêm thu nhập.

"Người dân đóng vai trò quan trọng trong mọi hoạt động. Nếu thiếu họ, chúng tôi khó lòng làm được. Cuộc sống giữa rừng sâu vốn gian nan, nhờ họ mà hành trình khám phá hang động thuận lợi hơn nhiều", ông bày tỏ.

Hướng dẫn viên dẫn đoàn khách đi tour hang Sơn Đoòng năm 2024. Ảnh: Linh Huỳnh.

Năm 2011, chuyên gia người Anh đảm nhận vai trò Giám đốc Kỹ thuật cho công ty chuyên tour hang động Oxalis Adventure. Từ đây, ông âm thầm mang tiêu chuẩn an toàn châu Âu vào rừng sâu và thay đổi tư duy cho người dân Phong Nha.

Công ty luôn ưu tiên tuyển dụng người địa phương, hiện có gần 600 nhân sự. Tuy nhiên, ít ai biết hướng dẫn viên và người khuân vác hiện nay từng là thợ rừng, săn bắt trái phép. Nhưng ông Howard đã nhìn thấy ở họ bản năng thấu hiểu rừng già và hang động. Một niềm tin được đặt ra: không ai có thể bảo vệ di sản thiên nhiên tốt hơn cộng đồng địa phương.

Hiện tại, nhiều người dân khác cũng tham gia làm du lịch như kinh doanh dịch vụ lưu trú, nhà hàng, vận tải... Mô hình du lịch hang động còn tạo cơ hội để họ sinh sống, làm việc tại quê hương.

Từ phía ông, thành tựu xứng đáng nhất là chứng kiến ​​chuyển biến của cộng đồng và sinh kế. Từ những người từng để lại rác trong rừng, săn bắt, giờ đây chính họ dọn sạch rừng và đứng ra bảo vệ hang động.

Nếu làm tốt, người dân đang làm việc tại công ty có cơ hội thăng tiến lên những vị trí có mức thu nhập cao, không phải xa gia đình để đi tour dài ngày trong rừng. Một số người đã được tài trợ kinh phí học đại học để trở thành hướng dẫn viên.

"Giờ Phong Nha khác hẳn thời tôi mới đến. Cuộc sống người dân khá lên rất nhiều. Chỉ phục vụ hang Sơn Đoòng cũng giúp khoảng 130 người ổn định thu nhập", ông nói.

"Hang động Việt Nam tuyệt vời nhất thế giới"

Để có cái nhìn toàn diện về hang động Việt Nam, ông Howard và vợ, cùng các cộng sự đã hợp tác với các nhà khoa học để nghiên cứu chuyên sâu.

Ông nhìn nhận chất lượng của các dãy núi đá vôi kết hợp với lượng mưa lớn đã tạo nên nhiều hang động đẹp. Một số hang động còn xuất hiện các loài sinh vật và bằng chứng về sự hiện diện của người tiền sử.

Riêng Quảng Trị, điều kiện địa chất đặc thù đã tạo nên hang động đồ sộ. Các hang động tại vùng đệm Phong Nha - Kẻ Bàng không tĩnh lặng, chúng kết nối chặt chẽ qua mạng lưới thủy văn, đưa nước chảy từ hang này sang hang khác, đục khoét núi đá vôi.

Tuy nhiên, chuyên gia người Anh cho biết việc phát triển du lịch phải đi đôi với bảo tồn thiên nhiên. Quan điểm này vẫn luôn giữ nguyên giá trị. Hang động là môi trường mong manh, phải mất hàng triệu năm để hình thành, nhưng chỉ cần vài phút đã có thể phá hủy vĩnh viễn.

Tại Phong Nha - Kẻ Bàng, ông Howard và công ty đã mở cửa hang động phục vụ du lịch đại trà lẫn mạo hiểm. Mô hình đại trà cần đẩy mạnh kiểm soát để đảm bảo du khách không làm hư hại cấu trúc do chạm vào, hệ thống chiếu sáng sử dụng LED để tránh những tổn hại không thể phục hồi.

Du lịch mạo hiểm là cách thức tổ chức đúng đắn, bởi lượng khách giới hạn và dẫn dắt bởi đội ngũ am hiểu, được đào tạo bài bản.

"Có 30% lượng khách là người Việt Nam, tôi vui khi thấy họ hiểu đất nước mình sở hữu những hang động đặc biệt", ông bày tỏ.

Vùng đệm Phong Nha - Kẻ Bàng và bên trong hang Én. Ảnh: Hoài Bảo, Quỳnh Danh, Phan Nhật.

Hồi tháng 4, ông Howard và công ty đã cho ra mắt Trung tâm Thông tin và Thám hiểm hang động tại Phong Nha. Không gian cho phép du khách xem lại toàn bộ lịch sử thám hiểm miễn phí. Ông mong món quà dành tặng Việt Nam này có thể truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ về hang động và di sản.

Trước đó, năm 2015, tấm Huân chương Lao động hạng Ba cũng là sự ghi nhận của Việt Nam dành cho ông Howard và vợ.

"Việt Nam cũng thay đổi cuộc đời chúng tôi. Hy vọng du lịch hang động sẽ tiếp tục phát triển trong tương lai để mang lại nhiều cơ hội cho người dân", ông chia sẻ.