Người 'đánh thức' hương rừng, đưa đặc sản vùng cao xuống phố

Ông Nguyễn Hồng Phong - Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Thanh Hóa thăm gian hàng trưng bày của chị Hà Thị Xem (áo đỏ).

Ông Nguyễn Hồng Phong - Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Thanh Hóa thăm gian hàng trưng bày của chị Hà Thị Xem (áo đỏ).

Giữa đại ngàn vùng núi Yên Thắng (Lang Chánh cũ), tỉnh Thanh Hóa, hạt mắc khẻn từ lâu đã hiện diện trong căn bếp của đồng bào Thái như một phần của văn hóa ẩm thực. Thứ gia vị có mùi thơm nồng, vị cay tê đặc trưng ấy được dùng trong nhiều món ăn dân dã, tạo nên hương vị riêng của núi rừng.

Với chị Hà Thị Xem, mắc khẻn không chỉ là gia vị quen thuộc của quê nhà mà còn là một sản vật có thể tạo ra giá trị nếu được nâng niu, chế biến và đưa đến đúng thị trường.

Từ sản vật bản làng đến sản phẩm OCOP

Sinh ra, lớn lên ở bản Vặn, xã Yên Thắng (Thanh Hóa), chị Hà Thị Xem (34 tuổi) hiểu rõ giá trị của những sản vật gắn với đời sống người dân vùng cao. Từ tình yêu quê hương và mong muốn đưa nông sản bản địa đi xa, chị lựa chọn khởi nghiệp bằng chính những gì gần gũi nhất với mình.

Năm 2024, chị thành lập Hợp tác xã Du lịch và Phát triển Nông Lâm nghiệp Mường Đeng, đảm nhiệm vai trò Giám đốc. Hợp tác xã (HTX) tập trung sản xuất gia vị truyền thống, rượu ngô, thương mại nông sản sạch và phát triển các sản phẩm có lợi thế từ địa phương.

Trong đó, “Muối mắc khẻn Mường Đeng” là sản phẩm được chị dành nhiều tâm huyết. Không dừng ở việc giữ hương vị truyền thống, chị Xem từng bước hoàn thiện sản phẩm theo hướng hàng hóa, chú trọng nguyên liệu, quy trình chế biến, bao bì, nhãn mác và xây dựng thương hiệu.

Từ những nguyên liệu quen thuộc như mắc khẻn, hạt dổi, muối, lá chanh, ớt..., sản phẩm mang đến hương vị đặc trưng của vùng cao Yên Thắng.

“Tôi mong muốn nâng tầm giá trị những sản vật bình dị của quê hương, đưa sản phẩm địa phương tiếp cận người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh. Đây không chỉ là hành trình phát triển kinh tế mà còn là hành trình gìn giữ hương vị truyền thống, văn hóa bản địa và lan tỏa hình ảnh con người vùng cao”, chị Xem chia sẻ.

Chị Hà Thị Xem (áo đỏ) bên gian hàng trưng bày tại Đại hội Liên minh Hợp tác xã tỉnh Thanh Hóa lần thứ VII (nhiệm kỳ 2025–2030).

Để đưa một sản vật quen thuộc trở thành hàng hóa có thương hiệu là hành trình không dễ dàng. Với Hà Thị Xem, đó là quá trình vừa làm, vừa học, vừa tìm kiếm thị trường và không ngừng thay đổi cách tiếp cận khách hàng.

Dấu mốc quan trọng trong hành trình ấy là “Muối mắc khẻn Mường Đeng” được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Từ một gia vị quen thuộc trong mỗi căn bếp vùng cao, sản phẩm bước vào một “sân chơi” mới, nơi chất lượng, thương hiệu, quy trình sản xuất và khả năng tiêu thụ được đặt ra những yêu cầu cao hơn.

Nhưng với chị Xem, OCOP không phải điểm kết thúc mà là cánh cửa để đặc sản quê hương tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Chị chủ động tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ, triển lãm, hội nghị kết nối cung cầu, kết nối giao thương với doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh. Chị cũng tham gia hệ thống bán hàng chuyên nghiệp BNI tại Hà Nội, qua đó mở rộng các mối quan hệ hợp tác, tìm kiếm đối tác và thị trường.

Từ vùng cao Yên Thắng, sản phẩm của HTX từng bước được đưa tới Hà Nội, thành phố Thanh Hóa, Thái Nguyên...và nhiều địa phương khác trong cả nước, thông qua các kênh phân phối trực tiếp và trực tuyến.

Đáng chú ý, HTX đã kết nối, ký kết hợp đồng tiêu thụ với các hệ thống siêu thị nông sản sạch và doanh nghiệp, tổng giá trị khoảng 140 triệu đồng đối với một số sản phẩm như Muối mắc khẻn Mường Đeng, măng khô, đũa tre vót thủ công...

Những con số còn khiêm tốn, nhưng là tín hiệu đáng mừng đối với một HTX miền núi còn non trẻ. Quan trọng hơn, quá trình này góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân địa phương, đồng thời khơi dậy tinh thần khởi nghiệp trong thanh niên nông thôn.

Sản phẩm “Muối mắc khẻn Mường Đeng” của Hà Thị Xem đã đạt Giải Nhì Cuộc thi Dự án khởi nghiệp trong đoàn viên, thanh niên năm 2025, do Tỉnh đoàn Thanh Hóa tổ chức.

Ông Vũ Thế Vinh - Chủ tịch UBND xã Yên Thắng đánh giá: “Hà Thị Xem là điển hình về tinh thần dám nghĩ, dám làm, mạnh dạn khởi nghiệp từ lợi thế quê hương. Không chỉ đưa mắc khẻn thành sản phẩm OCOP, chị còn ứng dụng công nghệ số, mở rộng thị trường, tạo việc làm và góp phần gìn giữ, quảng bá văn hóa ẩm thực của đồng bào Thái”.

Đưa hương vị quê hương lên không gian số

Nếu sản phẩm OCOP giúp “Muối mắc khẻn Mường Đeng” có thêm cơ hội bước vào thị trường, thì công nghệ số đang trở thành chiếc cầu nối để sản phẩm đi xa hơn.

Nhận thức rõ điều đó, chị Hà Thị Xem chủ động tự học, tìm hiểu cách xây dựng nội dung, quay dựng video, quảng bá và bán hàng trên các nền tảng số. Facebook, TikTok và các kênh bán hàng trực tuyến dần trở thành những “gian hàng” mới của HTX.

Điều đặc biệt trong cách làm của chị là không chỉ tập trung giới thiệu sản phẩm. Mỗi video còn kể câu chuyện về nguyên liệu, cách chế biến, văn hóa ẩm thực và cuộc sống của người dân vùng cao.

Những buổi livestream trở thành dịp để chị trực tiếp giới thiệu sản phẩm, chia sẻ nguồn gốc nguyên liệu, hướng dẫn cách sử dụng và tương tác với khách hàng ở nhiều địa phương trên cả nước.

“Livestream giúp tôi có thể trực tiếp kể cho khách hàng nghe về sản phẩm, từ nguyên liệu, cách chế biến đến cách sử dụng. Quan trọng hơn, qua đó tôi muốn mọi người biết phía sau một hũ muối mắc khẻn còn có câu chuyện về quê hương, về văn hóa ẩm thực của người Thái”, chị Xem chia sẻ.

Cách làm ấy giúp khoảng cách địa lý giữa bản làng và thị trường được thu hẹp. Người tiêu dùng ở thành thị biết đến một loại gia vị vùng cao không chỉ qua hình ảnh sản phẩm mà còn qua câu chuyện về nơi sản phẩm được sinh ra.

Đó cũng là cách chị Xem đưa chuyển đổi số đến gần hơn với kinh tế nông thôn. Đó là dùng công nghệ để quảng bá sản phẩm, tìm kiếm khách hàng, mở rộng thị trường và từng bước xây dựng thương hiệu.

Điều đáng chú ý là từ mắc khẻn, HTX tiếp tục phát triển các sản phẩm gắn với nguồn nguyên liệu, nghề truyền thống và đời sống người dân địa phương như măng khô, rượu ngô, đũa tre vót thủ công... Qua đó, hướng tới xây dựng hệ sinh thái sản phẩm mang dấu ấn vùng cao.

Hà Thị Xem tại Hội nghị biểu dương điển hình của Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Thanh Hóa.

Theo chị Xem, khi những sản vật vốn chỉ được sử dụng trong phạm vi gia đình, bản làng trở thành hàng hóa có thương hiệu, giá trị kinh tế được nâng lên. Cùng với đó là cơ hội để người dân tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất, có thêm việc làm và thu nhập.

Mô hình khởi nghiệp của Hà Thị Xem, với sản phẩm “Muối mắc khẻn Mường Đeng” đã đạt Giải Nhì Cuộc thi Dự án khởi nghiệp trong đoàn viên, thanh niên năm 2025, do Tỉnh đoàn Thanh Hóa tổ chức.

Giải thưởng là sự ghi nhận đối với ý tưởng khởi nghiệp xuất phát từ chính sản vật, văn hóa và lợi thế của vùng cao, đồng thời tiếp thêm động lực để nữ giám đốc trẻ tiếp tục hoàn thiện sản phẩm, mở rộng thị trường.

Những nỗ lực của chị Hà Thị Xem cũng được ghi nhận qua nhiều hình thức khen thưởng. Chị từng nhận nhiều Giấy khen của các cấp, ngành; Bằng khen của Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam vì có thành tích xuất sắc trong công tác Hội và phong trào Chữ thập đỏ; Giấy khen của Chủ tịch UBND huyện Lang Chánh về thành tích tiêu biểu trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh giai đoạn 2016-2025.

Năm 2025, chị được Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa tặng Bằng khen vì có thành tích xuất sắc trong các phong trào thi đua yêu nước của tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2020-2025.

Từ bản Vặn, hương mắc khẻn đang theo những đơn hàng đi xa hơn khỏi núi rừng Yên Thắng. Một sản phẩm nhỏ nhưng mang theo câu chuyện lớn về khát vọng làm giàu trên chính quê hương.

Với Hà Thị Xem, giữ gìn giá trị truyền thống không có nghĩa là giữ sản vật trong phạm vi bản làng. “Theo tôi, muốn giữ được những giá trị truyền thống thì cũng phải tìm cách làm mới, để sản phẩm phù hợp hơn với cuộc sống hôm nay. Khi có công nghệ số hỗ trợ, sản phẩm của mình không chỉ đưa được hương vị núi rừng đến với nhiều người hơn, mà còn giúp mọi người biết thêm về quê hương, về con người nơi đây.”

Từ hương mắc khẻn của bản làng đến sản phẩm OCOP trên thị trường, hành trình của Hà Thị Xem cho thấy khởi nghiệp ở vùng cao có thể bắt đầu từ những điều bình dị nhất, nếu người trẻ có khát vọng, biết đổi mới và dám đưa giá trị quê hương bước ra thị trường.