Người Mỹ mang nghệ thuật graffiti đến Nhật

Ký ức của Mark Bode luôn in đậm hình ảnh những cuốn truyện tranh manga Nhật Bản đen trắng, dày đặc những đường nét tỉ mỉ mà cha ông - nghệ sĩ Vaughn Bode – thường mang về nhà từ thành phố New York vào những năm 1960. Vaughn, người đã qua đời một cách đầy tiếc nuối vào năm 1975 khi mới 33 tuổi, là một huyền thoại thực sự của giới truyện tranh ngầm (underground comics) nước Mỹ.

Ông chính là người đã sáng tạo ra những thiết kế và nhân vật tạo tiền đề cho hàng loạt tác phẩm để đời sau này, từ tạp chí khoa học viễn tưởng Heavy Metal, thế giới viễn tưởng của Star Wars, cho đến các phiên bản hoạt hình kinh điển của The Lord of the Rings và The Simpsons.

Từ văn hóa manga đến nghệ thuật graffiti

Kế thừa ngọn đuốc nghệ thuật và tư duy kiến tạo thế giới từ cha mình, Mark Bode sau này đã vươn lên trở thành một nghệ sĩ graffiti tiên phong tại New York. Ông tái tạo lại các bức vẽ minh họa của Vaughn, sáng tạo ra phong cách chữ bong bóng (bubble-lettering) và nghệ thuật phun sơn trên các toa tàu điện ngầm - những hình ảnh đã định hình nên diện mạo của thành phố New York trong các bức ảnh và thước phim thập niên 70, 80. Một thập kỷ sau đó, chính phong cách nghệ thuật thị giác này đã góp phần nhào nặn nên bản sắc của văn hóa trượt ván và hip-hop toàn cầu.

Bode đang thực hiện một tác phẩm mang màu sắc manga

Thế nhưng, cho đến tận ngày hôm nay, những cuốn manga thuở ấu thơ đó vẫn cắm rễ sâu trong tâm trí ông. Ngồi tĩnh lặng trong một quán cà phê ở Tokyo, Bode, nay đã 63 tuổi, say sưa kể tên một loạt các nhân vật biểu tượng của văn hóa đại chúng Nhật Bản thời niên thiếu: Astro Boy, Ultraman, Gigantor, Godzilla. "Tôi nhớ tất cả bọn họ”, ông nói với một nụ cười rạng rỡ đầy hoài niệm. "Tôi thậm chí vẫn còn giữ lại một vài cuốn manga từ ngày đó”.

Bode lần đầu tiên đặt chân đến Tokyo vào tháng 3 năm 2025. Kể từ đó, ông đã quay lại đây năm lần, một phần để ra mắt hai cuộc triển lãm cá nhân, nhưng sâu xa hơn là để tự mình đắm chìm vào một nền văn hóa thị giác từng làm say đắm cả ông và người cha quá cố, một nền văn hóa vẫn luôn là nguồn cảm hứng bất tận. "Đến Nhật Bản là một giấc mơ mà tôi đã cùng chia sẻ với cha từ khi còn là một cậu bé. Giờ đây, mỗi lần đến Nhật, tôi có cảm giác như mình đang bước lên một chiếc thang cuốn đưa tôi tiến thẳng đến nơi mà tôi thuộc về cùng với nghệ thuật của mình”, ông bộc bạch. Và chiếc thang cuốn ấy, hóa ra lại chuyển động theo cả hai chiều Đông - Tây: các nghệ sĩ Nhật Bản đã lặng lẽ theo dõi và học hỏi nghệ thuật graffiti của ông ngay từ những ngày đầu tiên.

Từ những khởi đầu ngầm đến vũ trụ "bodeverse" đầy sắc màu

Phiên bản graffiti đô thị và nghệ thuật đường phố bản địa của Nhật Bản (được gọi là rakugaki) bắt đầu bùng nổ vào cuối thập niên 80 và đầu thập niên 90, song hành cùng sự trỗi dậy mạnh mẽ của âm nhạc hip-hop. Các nghệ sĩ trong nước lấy cảm hứng từ những bức bích họa graffiti phương Tây mà họ thấy đang tô điểm cho các thành phố như New York, Los Angeles và Berlin, dù phần lớn chỉ được chiêm ngưỡng từ xa qua các bức ảnh tạp chí và video âm nhạc trên MTV.

Trong khi Vaughn qua đời trước khi nghệ thuật graffiti thực sự bùng nổ ("Ông ấy thậm chí không biết graffiti là gì”, con trai ông chia sẻ), Mark đã mở rộng tầm nhìn của cha mình thành một thứ mà ngày nay giới mộ điệu gọi là "Bodeverse" (Vũ trụ Bode). Đây là một thế giới hội tụ các nhân vật graffiti có mối liên hệ mật thiết với nhau và có độ nhận diện ngay lập tức, được bước ra từ những cuốn truyện tranh gốc của Vaughn. Nổi bật trong số đó là Cheech Wizard vô diện - thực chất là một chiếc nón phù thủy khổng lồ của Merlin che khuất một đôi chân trần mang hình dáng con người; Da Lizard - một loài bò sát cơ bắp, nhẵn nhụi với chiếc mỏ dài và đôi mắt to tròn, bi thương; và Bode Broads – một loạt các nhân vật nữ chiến binh Amazon phồn thực, gợi cảm với mái tóc bồng bềnh được khắc họa cực kỳ chi tiết.

Bode ký tên lên một tác phẩm vừa được hoàn thành

Graffiti mà người ta thường thấy ở New York những năm tháng đó có thể là biểu tượng cho sự bỏ bê và suy tàn của đô thị, với những vệt sơn tối màu thường là dấu ấn lãnh thổ của các băng đảng đường phố. Nhưng hình ảnh đầy màu sắc của Bode lại khơi gợi một cảm giác quyến rũ, mềm mại và sự vui tươi của trẻ thơ. Thật thú vị khi phong cách này lại vô tình hiện thân cho khái niệm "kawaii" (sự dễ thương không thể chối từ) bắt nguồn từ manga Nhật Bản, đồng thời vẫn khéo léo đan xen một chút nguy hiểm góc cạnh. (Hãy liên tưởng đến Pikachu, chú gặm nhấm màu vàng cực kỳ dễ thương từ "Pokemon" nhưng lại sở hữu chiếc đuôi hình tia chớp ngoằn ngoèo sắc lẹm).

Cái bắt tay xuyên biên giới của nền văn hóa đường phố

Không có gì ngạc nhiên khi vũ trụ Bodeverse tìm thấy vô số người hâm mộ trong cộng đồng văn hóa đường phố Nhật Bản. Rất nhiều người trong số họ đã bắt đầu mô phỏng hoặc sao chép phong cách này từ nhiều năm trước. Taboo1, một nghệ sĩ graffiti kỳ cựu của Nhật Bản, kể lại rằng anh lần đầu tiên nhìn thấy nghệ thuật của Mark Bode vào năm 1994, khi mới 16 tuổi. "Ngay lập tức, tôi biết mình đang nhìn ngắm các nhân vật Bodeverse từ các toa tàu điện ngầm New York ngày xưa, có lẽ là qua những cuộn băng video cũ, và tôi đã bị thu hút hoàn toàn”, anh chia sẻ.

Tháng 4 năm ngoái, Taboo1 đã hiện thực hóa giấc mơ của mình khi hợp tác cùng Mark để thiết kế một trong những không gian nghệ thuật đường phố ngoài trời lớn nhất Tokyo: bức tường của cửa hàng Manhattan Records 46 năm tuổi, một thánh địa dành cho những người sưu tập đĩa than tại khu phố Shibuya sầm uất. Sức hút vốn có của cửa hàng đối với người yêu nhạc giờ đây lại càng bùng nổ, thu hút thêm những du khách tìm kiếm sự kết hợp độc đáo giữa nghệ thuật graffiti Mỹ - Nhật ngay bên ngoài lối vào. Là một người say mê manga, Taboo1 nhận định rằng cả hai phương tiện truyền thông này đều chia sẻ hình ảnh thị giác táo bạo và "những thế giới độc đáo, giả tưởng" có sức mạnh lôi cuốn người xem mãnh liệt.

Sức ảnh hưởng của Bode không dừng lại ở những bức tường. Nigo, nhà tiên phong thành công nhất Nhật Bản trong phong cách thời trang đường phố lấy cảm hứng từ rap và hip-hop, đồng thời là người sáng lập thương hiệu A Bathing Ape (BAPE) đình đám, đã hợp tác với Bode vào năm 2002. Cùng nhau, họ tạo ra một dòng áo phông và phụ kiện phiên bản giới hạn. Dòng sản phẩm này hiện đang được săn lùng ráo riết và bán với giá hàng trăm đô la trên các trang web đấu giá trực tuyến.

Chính bộ sưu tập của Nigo đã thu hút sự chú ý của nhiếp ảnh gia kiêm nghệ sĩ danh tiếng Yasumasa Yonehara, biên tập viên sáng lập của tạp chí Egg - ấn phẩm từng được coi là cuốn kinh thánh của nền thời trang đường phố sôi động tại Tokyo thập niên 90. "Tôi đã nghiên cứu và tìm hiểu về Vaughn, cha của Mark”, Yonehara nói tại buổi khai mạc triển lãm mới nhất của Bode mang tên "Subway", được tổ chức vào tháng trước tại The Gallery Harajuku do chính ông điều hành và giám tuyển. Yonehara tin rằng các nhân vật trong Bodeverse đã đi trước thời đại và giờ đây hoàn toàn phù hợp với hệ tư tưởng linh hoạt giới (gender-fluid) của thế kỷ 21.

"Các nhân vật sở hữu những nét tính cách phù hợp với thời đại chúng ta nhưng cũng hấp dẫn tất cả mọi người, bất kể xu hướng tính dục”, ông nói. "Tôi nghĩ việc Mark tiếp tục phát triển những sáng tạo của cha mình cho thấy tầm quan trọng của việc không bao giờ lãng quên động lực và tư duy nghệ thuật nguyên bản”.

Và những gì đang diễn ra tại Nhật Bản cũng chính là điều mà cả hai thế hệ nhà Bode đã khám phá ra trong những trang manga thuở sơ khai của thập niên 60: một nền văn hóa thị giác vừa đầy tính phiêu lưu, vừa vô cùng sâu sắc, và luôn không ngừng tự làm mới chính mình.