“Người nghèo kiểu mới” xuất hiện trên khắp Trung Quốc

Có nhà, có xe nhưng họ thuộc tầng lớp "người nghèo mới". Ảnh: NetEase.

Trong dịp Quốc khánh, cặp vợ chồng già ở vùng quê Hà Nam dúi cho cậu con trai Tiêu Trương đưa vợ con về thăm 2.000 tệ nhưng bị trả lại. Người cha đi khoe với hàng xóm rằng con mình đã có nhà, có xe ở tỉnh lỵ, cuối cùng cũng gây dựng được cuộc sống ổn định.

Trên đường về, chiếc xe chạy được vài cây số rồi dừng chờ đèn đỏ. Hai vợ chồng trẻ nhìn vào ứng dụng ngân hàng trên điện thoại, lặng lẽ không nói với nhau câu nào.

Tháng tới, họ phải đóng 3.200 NDT học phí lớp Lego cho con; khoản nợ thẻ tín dụng 1.800 NDT vẫn chưa thanh toán. Trong mắt thế hệ cha mẹ, đây là một gia đình thành đạt. Nhưng trên mạng xã hội Trung Quốc, những người như họ được gọi là “người nghèo kiểu mới”.

Họ có nhà, có xe, ăn mặc tươm tất, cuối tuần đưa con đi trung tâm thương mại, ăn nhà hàng. Nhưng sau khi trừ tiền trả góp nhà và xe, tài khoản lương thường chỉ còn vài trăm tệ. Họ gần như không có khoản tiền dự phòng để ứng phó với biến cố.

Mới đầu tháng đã hết tiền vì phải thanh toán các khoản nợ trả góp. Ảnh: NetEase.

Tiền tiết kiệm tăng, dư nợ giảm: Vì sao người dân vẫn bất an?

Các con số trong bức tranh tài chính Trung Quốc đang cho thấy một nghịch lý. Một mặt, tiền gửi của người dân tăng thêm 9.390 tỷ NDT; mặt khác, dư nợ vay lại giảm.

Hôm 28/10, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) công bố dư nợ vay mua nhà của cá nhân trên toàn quốc giảm xuống còn 35.910 tỷ NDT, thấp hơn 4,1% so với cùng kỳ năm trước. Chỉ trong 9 tháng đầu năm, dư nợ này đã giảm 1.100 tỷ tệ.

Nhìn bề ngoài, số người mắc nợ đang giảm, các khoản vay mua nhà được thanh toán dần, tiền lãi phải trả cũng ít đi. Nhưng xu hướng này không nhất thiết phản ánh việc người dân có nhiều tiền hơn và chủ động trả nợ. Trái lại, nhiều gia đình đang bất an về tương lai nên cố gắng dành dụm từng đồng, ưu tiên trả nợ ngân hàng trước mọi khoản chi khác.

Lương vừa về đã bị trừ tiền trả góp nhà. Thưởng cuối năm không dám dùng để du lịch hay đổi điện thoại, mà được đem trả trước một phần khoản vay. Họ lo công ty cắt giảm nhân sự, tiền thưởng giảm, người thân đột ngột nhập viện hoặc thu nhập bị gián đoạn khiến khoản vay mua nhà không thể thanh toán đúng hạn.

Vì vậy, tiền gửi tăng và dư nợ giảm không đồng nghĩa người dân giàu lên. Đó có thể là dấu hiệu cho thấy các gia đình đang thận trọng và lo lắng hơn. Tiết kiệm lúc này chủ yếu để phòng khi có biến cố, còn trả nợ là cách giảm bớt áp lực tài chính trong tương lai.

Thu nhập cao nhưng các khoản nợ và chi tiêu sinh hoạt luôn là gánh nặng với các cặp vợ chồng trẻ. Ảnh: NetEase.

Nhà mất giá, xe hơi thành gánh nặng

Căn nguyên của nỗi lo nằm ở thị trường bất động sản. Năm 2021, Tiêu Trương mua nhà tại vùng ngoại ô thành phố Trịnh Châu (Hà Nam) với giá 1,68 triệu NDT. Khoản tiền trả trước gần như vét sạch tích lũy của cả hai bên gia đình. Anh vay ngân hàng 1,2 triệu tệ, mỗi tháng phải trả góp 6.300 tệ.

Thời điểm đó, tổng thu nhập của hai vợ chồng khoảng 14.000 NDT/tháng. Nhưng chỉ hai năm sau, giá rao bán những căn hộ cùng loại trong khu chung cư đã giảm 400.000 NDT so với thời điểm anh mua.

Giá trị tài sản trên giấy tờ giảm mạnh, nhưng khoản nợ gốc với ngân hàng không tự động giảm theo. Mỗi tháng, vẫn bị trừ đều đặn 6.300 NDT.

Chiếc xe hơi là gánh nặng thứ hai. Khu chung cư của anh nằm ở phía đông Trịnh Châu, cách ga tàu điện ngầm gần nhất 2,3 km; xe buýt chỉ có mỗi nửa giờ một chuyến. Con anh học mẫu giáo ở quận Kim Thủy, mỗi ngày đưa đón phải di chuyển 20 km.

Mùa đông năm ngoái, cha anh bị nhồi máu cơ tim lúc nửa đêm. Từ nhà đến bệnh viện hạng III gần nhất mất 40 phút lái xe. Trong khu vực này, nếu không có ô tô thực sự bất tiện.

Khoản trả góp xe mỗi tháng là 2.800 NDT. Cộng thêm tiền xăng, phí đỗ xe và bảo hiểm, tổng chi phí dành cho ô tô vượt 4.000 NDT/tháng. Đây là khoản chi mà gia đình khó có thể cắt giảm.

Gánh nặng thứ ba là chi phí giải trí và chăm sóc con cái. Cuối tuần, cô vợ thường đưa con đến trung tâm thương mại. Một lần chơi ở khu Lego tốn 280 NDT, hai lượt đua xe go-kart mất 150 NDT, một bữa ăn hơn 200 NDT, thêm một cốc trà sữa 30 tệ. Chỉ một ngày, gia đình đã tiêu gần 1.000 NDT.

Không đến trung tâm thương mại thì đi đâu? Bãi cỏ dưới khu chung cư cuối tuần thường bị các quầy hàng chiếm hết. Công viên ven sông gần đó năm ngoái đã bị chuyển thành bãi đỗ xe thu phí.

Không phải gia đình nào cũng muốn tiêu tiền, nhưng những địa điểm miễn phí để đưa trẻ ra ngoài vui chơi trong đô thị ngày càng ít. Thế hệ trước có thể chạy nhảy cả buổi bên ngõ nhỏ hay bờ sông mà không tốn đồng nào. Trẻ em ngày nay, mỗi khi ra khỏi nhà cuối tuần, dường như bước vào nơi nào cũng phải quét mã thanh toán.

Mỗi ngày nghỉ đi trung tâm thương mại là mất đứt ngàn tệ. Ảnh: NetEase.

Có nhà, có xe nhưng vẫn là “người ngoài” ở thành phố

Một nghịch cảnh khác là dù sở hữu nhà và xe, nhiều gia đình nhập cư vẫn chưa thực sự được coi là người địa phương.

Họ có giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà, chìa khóa xe treo bên người, nhưng khi cần giải quyết công việc, những rào cản hành chính vẫn xuất hiện. Con muốn vào học tiểu học nhưng không đủ số năm đóng bảo hiểm xã hội nên không thể đăng ký. Người già muốn chuyển bảo hiểm y tế từ quê lên thành phố, hồ sơ nộp ba tháng vẫn chưa được giải quyết.

Mỗi dịp lễ Tết, họ đến hỏi chính quyền khu dân cư về thủ tục, nhưng thường nhận được câu trả lời: “Hộ khẩu của anh chị không ở đây, nên không giải quyết được”.

Nhà mua tại thành phố, xe chạy trên đường phố, con cái sinh ra và lớn lên ở đây, nhưng đến những thời điểm quan trọng, họ vẫn bị nhắc rằng mình không phải người địa phương.

Trung Quốc đã có một số động thái nhằm tháo gỡ tình trạng này. Ngày 29/9/2026, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhân dân và Cục Quản lý giám sát tài chính quốc gia cùng ban hành chính sách hỗ trợ lãi suất vay mua nhà thương mại đầu tiên, áp dụng trên toàn quốc từ ngày 1/10. Theo đó, người vay được hỗ trợ 1 điểm phần trăm lãi suất mỗi năm, trong thời gian tối đa 5 năm; khoản vay được hỗ trợ tối đa 1 triệu NDT mỗi người.

Theo tính toán của cơ quan chức năng, với khoản vay 1 triệu NDT, người vay có thể tiết kiệm gần 50.000 NDT tiền lãi trong toàn bộ thời gian được hỗ trợ.

Tuy nhiên, chính sách có những điều kiện cụ thể: chỉ áp dụng cho các khoản vay mua căn nhà đầu tiên mới phát sinh; người đã có khoản vay từ trước không được hưởng ưu đãi. Diện tích nhà không được vượt quá 120 m² và tổng giá trị căn nhà không quá 1,5 triệu NDT.

Vấn đề hộ khẩu cũng đang từng bước được nới lỏng. Ngày 22/5/2026, Quốc vụ viện ban hành văn bản với định hướng: người dân sinh sống ở đâu thì các dịch vụ công cần được cung cấp ở đó.

Theo chính sách này, người lao động đóng bảo hiểm xã hội tại nơi làm việc sẽ không còn bị ràng buộc bởi hộ khẩu khi tiếp cận một số dịch vụ. Trẻ em theo cha mẹ đến thành phố làm việc có thể học mẫu giáo và trung học phổ thông tại nơi cư trú thường xuyên. Những gia đình làm việc và sinh sống ổn định ở thành phố nhưng chưa nhập hộ khẩu cũng có thể đăng ký thuê nhà ở công cộng.

Nếu trước đây, hộ khẩu ở đâu thì người dân mới có thể giải quyết công việc ở đó, định hướng mới là người dân ở đâu thì dịch vụ công cần theo đến đó.

Vay mua nhà là gánh nặng nợ nần lớn nhất của các gia đình trẻ. Ảnh: NetEase.

Mở rộng không gian công cộng miễn phí

Một thay đổi khác là các đô thị bắt đầu tăng thêm không gian công cộng miễn phí, giúp người dân có nơi nghỉ ngơi và đưa con cái vui chơi mà không phải tiêu tiền.

Công viên Tĩnh An và Thiên Sơn ở Thượng Hải được cải tạo và khi mở cửa trở lại toàn bộ tường rào được dỡ bỏ, và ra vào miễn phí suốt 24 giờ mỗi ngày. Những thay đổi này có vẻ nhỏ lẻ, nhưng mang ý nghĩa thiết thực. Thay vì phải vào trung tâm thương mại để đi dạo hay cho trẻ vui chơi, các gia đình có thêm không gian xanh ngay gần nhà. Cuối tuần, cha mẹ có thể đưa con xuống công viên mà không cần lái xe đi xa và chi nhiều tiền.

Có nhà, có xe chưa đồng nghĩa với cuộc sống ổn định

Trở lại câu chuyện ở đầu bài, Tiêu Trương không nhận 2.000 tệ mà cha mẹ đưa cho không phải vì anh không cần tiền. Khoản tiền ấy, dù nhận cũng chưa đủ lấp đầy những khoản phải chi trong tháng tới.

Các khoản trả góp không thể nhẹ đi chỉ sau một đêm nhờ chính sách mới. Công viên phải được xây dựng nhiều nơi, chính sách hộ khẩu cũng cần thời gian để triển khai ở từng thành phố.

Với những gia đình đang bị các hóa đơn bủa vây, việc trước mắt là giảm những khoản chi nhằm giữ thể diện, tích lũy đủ tiền dự phòng cho vài tháng và cân nhắc kỹ lãi suất cũng như lượng tiền mặt đang có trước khi quyết định trả nợ trước hạn.

Về phía cha mẹ, lần sau khi con lái xe về quê, thay vì hỏi căn nhà hiện đáng giá bao nhiêu, có lẽ nên hỏi một câu thực tế hơn: tháng này con có đủ tiền chi tiêu không? Khoản tiền 2.000 tệ bị trả lại có thể cứ giữ hộ, đến khi con thực sự cần thì đưa ra.

Có nhà, có xe mới chỉ là sở hữu tài sản. Một cuộc sống ổn định còn cần dòng tiền đủ trang trải, khoản dự phòng cho biến cố, dịch vụ công dễ tiếp cận và những không gian sinh hoạt không buộc người dân phải liên tục chi tiền.