Người nông dân chuyên nghiệp sẽ quyết định tương lai nông nghiệp Việt

Muốn nông sản đi xa, phải bắt đầu từ người nông dân chuyên nghiệp

Định hình thế hệ nông dân mới bằng tư duy kinh tế

Phát biểu tại tọa đàm "Người nông dân chuyên nghiệp: Tư duy mới - Cách làm mới - Giá trị mới", ông Cao Minh Tuấn, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho rằng nông nghiệp Việt Nam đang chứng kiến những chuyển dịch mang tính thời đại: từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp; từ chạy theo sản lượng sang gia tăng giá trị; từ phát triển đơn ngành sang tích hợp đa giá trị; từ tăng trưởng truyền thống sang tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải.

Theo ông Tuấn, những thay đổi đó đòi hỏi hình thành một lớp nông dân hoàn toàn mới, được xây dựng trên ba trụ cột gồm tư duy mới, cách làm mới và giá trị mới.

Trong đó, tư duy mới là chuyển từ sản xuất những gì mình có sang sản xuất theo nhu cầu thị trường; từ làm ăn riêng lẻ sang liên kết hợp tác. Cách làm mới phải dựa trên bốn nền tảng gồm ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số, chuẩn hóa quy trình sản xuất, chủ động tham gia hợp tác xã và phát triển nông nghiệp xanh, tuần hoàn. Khi đó, người nông dân không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn tạo dựng được thương hiệu, uy tín và niềm tin trên thị trường.

Thực tế tại Sơn La cho thấy quá trình chuyển đổi này đang diễn ra khá rõ nét.

Theo ông Dương Gia Định, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La, địa phương đã chuyển mạnh từ sản xuất tự cung tự cấp sang phát triển nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn gắn với thị trường và chuỗi giá trị.

Đến nay, Sơn La có trên 85.000 ha cây ăn quả và cây sơn tra, hơn 33.600 ha cà phê, 825 hợp tác xã nông nghiệp cùng 216 mã số vùng trồng. Đây là nền tảng quan trọng để người nông dân từng bước chuyển từ vai trò người sản xuất sang chủ thể của kinh tế nông nghiệp.

Không chỉ phát triển quy mô sản xuất, nhiều hợp tác xã cũng đang tiên phong xây dựng hình mẫu người nông dân hiện đại.

Bà Hoàng Thị Thắm, Phó Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp 26/3 cho biết, đơn vị đang triển khai mô hình "chuyển đổi kép", kết hợp chuyển đổi xanh với chuyển đổi số. Từ năm 2021, hợp tác xã đã tận dụng bã nấm và phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân hữu cơ; đồng thời ứng dụng phần mềm quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc, quản lý đơn hàng và phát triển các mô hình tiêu dùng xanh.

Theo bà Thắm, người nông dân chuyên nghiệp không chỉ biết sản xuất nông sản chất lượng mà còn phải làm chủ công nghệ, tham gia liên kết sản xuất, xây dựng thương hiệu và tạo ra đồng thời giá trị kinh tế, xã hội cũng như giá trị môi trường.

Để thúc đẩy quá trình chuyển đổi này, hệ thống khuyến nông cộng đồng đang đóng vai trò là "cánh tay nối dài" đưa tri thức đến từng hộ sản xuất.

Theo bà Lò Thanh Bình, cán bộ Tổ khuyến nông cộng đồng thuộc Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh Sơn La, trong bối cảnh kinh tế nông nghiệp phát triển mạnh, người nông dân không chỉ cần thành thạo kỹ thuật mà còn phải có tư duy thị trường, khả năng liên kết, ứng dụng công nghệ số và sản xuất theo các tiêu chuẩn chất lượng.

Thời gian qua, Tổ khuyến nông cộng đồng đã chủ trì và phối hợp triển khai hơn 150 lớp tập huấn, thu hút trên 5.000 lượt nông dân tham gia. Các chương trình đều được thực hiện theo phương châm "cầm tay chỉ việc" ngay tại đồng ruộng và chuồng trại, giúp người dân nhanh chóng tiếp cận kỹ thuật mới.

Quan trọng hơn, hoạt động khuyến nông hiện không chỉ dừng ở chuyển giao kỹ thuật mà còn giúp người dân thay đổi tư duy. Nông dân được hướng dẫn lập kế hoạch sản xuất, quản lý chi phí, tính toán hiệu quả kinh tế và sản xuất theo nhu cầu của thị trường thay vì chỉ quan tâm đến sản lượng.

Song song với đó, người dân được khuyến khích tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác, xây dựng bao bì, nhãn mác, đưa sản phẩm lên các nền tảng số và áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, sản xuất hữu cơ nhằm nâng cao sức cạnh tranh của nông sản.

Theo bà Bình, để hình thành đội ngũ nông dân chuyên nghiệp cần tiếp tục kiện toàn Tổ khuyến nông cộng đồng tại các địa phương còn lại. Hiện Sơn La đã thành lập tổ tại 61/75 xã, phường. Đồng thời cần tăng cường đào tạo, hoàn thiện cơ chế hỗ trợ và mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã trong hoạt động khuyến nông.

Doanh nghiệp đồng hành xây dựng nông dân chuyên nghiệp

Nếu hệ thống khuyến nông đóng vai trò chuyển giao tri thức thì doanh nghiệp chính là lực lượng giúp người nông dân bước vào chuỗi giá trị toàn cầu thông qua liên kết sản xuất, chuyển giao công nghệ và bao tiêu sản phẩm.

Theo ông Lường Trung Hiếu, Giám đốc Chi nhánh Sơn La, Công ty Cổ phần Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO), trong bối cảnh hội nhập quốc tế, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong việc hình thành đội ngũ nông dân chuyên nghiệp.

Sau khi Nhà máy DOVECO Sơn La khánh thành ngày 19/5/2023, doanh nghiệp đã từng bước xây dựng vùng nguyên liệu liên kết tại Sơn La và các tỉnh Tây Bắc, hình thành chuỗi sản xuất bền vững giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người nông dân.

Theo ông Hiếu, để xây dựng người nông dân chuyên nghiệp cần dựa trên ba trụ cột là tư duy mới, cách làm mới và giá trị mới.

Trước hết, người nông dân phải được đào tạo để chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp. Với các cây trồng như ngô ngọt, đậu tương rau, dứa hay chanh leo, DOVECO phối hợp hướng dẫn nông dân chuẩn hóa toàn bộ quy trình canh tác theo yêu cầu của thị trường.

Doanh nghiệp cũng thay đổi phương thức liên kết bằng các hợp đồng bao tiêu dài hạn. Theo đó, cây trồng ngắn ngày dưới ba tháng được áp dụng giá thu mua cố định, trong khi cây dài ngày được áp dụng cơ chế giá bảo hiểm. Mô hình này giúp doanh nghiệp và nông dân cùng chia sẻ rủi ro, tạo niềm tin để đầu tư lâu dài.

Mục tiêu cuối cùng, theo ông Hiếu, là nâng cao thu nhập trên mỗi hecta đất canh tác thông qua việc cải thiện năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của nông sản.

Một minh chứng rõ nét là dự án sản xuất 200 tấn đậu tương rau (Edamame) xuất khẩu tươi sang Nhật Bản.

Để đáp ứng yêu cầu của đối tác, DOVECO phải lựa chọn vùng trồng đạt chuẩn, cung cấp định vị GPS để khách hàng Nhật Bản giám sát qua hệ thống vệ tinh trước khi triển khai sản xuất.

Người nông dân cũng phải thay đổi tập quán canh tác, chuyển từ việc xử lý khi cây bị bệnh sang chủ động phòng trừ sâu bệnh và chỉ sử dụng các hoạt chất bảo vệ thực vật được phía Nhật Bản chấp thuận.

Nhờ quy trình kiểm soát chặt chẽ, năng suất đậu tương rau đạt bình quân 50 quả/cây, khoảng 250 quả/kg, trong khi năng suất tăng từ 7 tấn lên 9-12 tấn/ha. Dự kiến từ ngày 1/7, DOVECO sẽ thu hoạch lô hàng 200 tấn đầu tiên để xuất khẩu sang Nhật Bản.

Việc chuyển từ xuất khẩu đậu tương hạt sang đậu tương quả giúp gia tăng đáng kể giá trị sản phẩm, đồng thời doanh nghiệp cũng sẵn sàng thu mua với giá cao hơn đối với sản phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng.

Theo ông Hiếu, đây chính là minh chứng rõ ràng cho thấy khi doanh nghiệp đồng hành cùng nông dân trong đào tạo, chuẩn hóa sản xuất và xây dựng chuỗi giá trị, người nông dân không chỉ nâng cao thu nhập mà còn từng bước trở thành những nhà sản xuất chuyên nghiệp.

Trong thời gian tới, theo ông Dương Gia Định, Sơn La sẽ tiếp tục lấy người nông dân làm trung tâm của quá trình phát triển nông nghiệp; đẩy mạnh đào tạo nghề, phát triển kinh tế tập thể, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn, hướng tới hình thành thế hệ nông dân trẻ có tư duy đổi mới sáng tạo, làm chủ khoa học công nghệ và đủ năng lực cạnh tranh trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.