Người 'thợ xây' thầm lặng của trí tuệ Internet

Năm 2017 tạp chí Time từng vinh danh ông Steven Pruitt là một trong những người có ảnh hưởng nhất trên Internet vì những chỉnh sửa trên Wikipedia. Ảnh: Northernvirginiamag

Mỗi tối sau bữa cơm, một người đàn ông 42 tuổi ở thành phố Alexandria, bang Virginia (Mỹ), lại ngồi vào máy tính quen thuộc, âm thầm sửa lỗi chính tả, chuẩn hóa mục lục hay viết tiểu sử cho những nhân vật lịch sử ít người còn nhớ tên.

Không ai trả lương cho ông, cũng chẳng mấy người biết mặt ông ngoài đời.

Nhưng theo tạp chí The New Yorker, ông Steven Pruitt - với hơn 6 triệu lượt chỉnh sửa và hơn 30.000 bài viết mới - là biên tập viên tích cực nhất trong lịch sử phát triển Bách khoa toàn thư mở Wikipedia phiên bản tiếng Anh, và vô tình trở thành kiến trúc sư giấu tên định hình cách AI "học" về thế giới.

Nghề không lương nhưng kỷ luật thép

Nếu bạn hình dung ông Pruitt là một nhà văn miệt mài viết tiểu sử người nổi tiếng, hẳn là bạn đã nhầm. Ông chủ động tránh xa những nhân vật còn sống và gần như không đụng đến các chủ đề thời sự nóng hổi.

Chính ông từng thừa nhận trong một bài phỏng vấn với The New Yorker rằng: "Tôi thường không làm nhiều trong lĩnh vực tin tức thời sự", không chỉ vì rủi ro sai sót quá lớn mà còn vì với những chủ đề đang nóng, có khi mất "năm đến mười phút chỉ để chen được một chỉnh sửa vào". Bởi thế, ông chọn viết về "những người đã khuất khá vô danh" - theo cách nói của ông, đơn giản vì "họ đã yên ổn rồi".

Sự "yên ổn" ấy không có nghĩa công việc của ông nhàn nhã. Để xử lý khối lượng thông tin khổng lồ, ông Pruitt dùng công cụ bán tự động AutoWikiBrowser để sửa lỗi hàng loạt - từ chuẩn hóa ngày tháng, sửa đường link hỏng đến định dạng chú thích trên hàng nghìn trang cùng lúc.

Một công cụ khác là PetScan lại giúp ông lọc bài viết bằng cách giao nhau nhiều thể loại, chẳng hạn kết hợp "nhà khoa học nữ" với "nhà vật lý thế kỷ XIX", để tìm ra những bài còn thiếu phân loại chính xác.

Điều giúp cộng đồng hàng triệu người xa lạ không biến thành một bãi chiến trường lại nằm ở một quy tắc tưởng chừng rất đơn giản: Không ai được hoàn tác chỉnh sửa của người khác quá ba lần, bất kể đúng sai thế nào.

Theo lời ông Pruitt chia sẻ với The New Yorker, ai vi phạm có thể bị khóa tài khoản 24 giờ, "không quan trọng là bạn đúng". Ông thích quy tắc này, bởi nó "giữ mọi thứ không biến thành chuyện cá nhân".

Vì Wikipedia vận hành theo cơ chế ẩn danh - không tên thật, không chức danh, không cấp bậc - nên uy tín ở đây không đến từ danh tiếng mà từ sự bền bỉ theo thời gian.

Ông Pruitt cho rằng danh tiếng trong cộng đồng "đến từ sự lâu bền cũng nhiều như từ bất cứ điều gì khác", rồi đúc kết ngắn gọn: "Bạn cứ ở đó. Người ta sẽ biết bạn".

1% “siêu biên tập viên”

Theo The New Yorker, dù Wikipedia có hơn 132 triệu tài khoản đăng ký, nhưng một nghiên cứu cho thấy chỉ có 1% số người dùng tạo ra khoảng 80% nội dung toàn trang.

Nhóm nhỏ này được gọi là các "siêu biên tập viên" - trong đó có ông Justin Knapp, người ở bang Indiana (Mỹ), từng là người đầu tiên vượt mốc một triệu lượt sửa trên Wikipedia tiếng Anh vào năm 2012, trước khi bị chính ông Pruitt vượt qua vài năm sau đó.

Nhưng ông Knapp không xem đó là cuộc đua: "Đó không phải là cạnh tranh”, ông nói với The New Yorker, "Chúng tôi là những người cộng tác. Chúng tôi là đồng nghiệp".

Ông cho rằng người dành thời gian rảnh để viết một bộ bách khoa toàn thư không phải kiểu người "quan tâm nhiều đến việc làm con cá lớn trong cái ao nhỏ".

Một gương mặt "siêu biên tập viên" khác là bà Rosie Stephenson-Goodknight, 72 tuổi, người bắt đầu chỉnh sửa Wikipedia từ năm 2007 sau khi không tìm thấy bài viết về một nhà xuất bản Mỹ đã ngừng hoạt động mà bà từng sưu tầm sách. Khoảnh khắc ấy, như bà mô tả, giống một "sự tỉnh ngộ". Wikipedia không có bài viết về mọi thứ, và bà quyết định tự viết.

Đến năm 2014, khi một nghiên cứu học thuật xác nhận chỉ 15,53% số bài tiểu sử tiếng Anh trên Wikipedia là về phụ nữ, bà khởi xướng dự án Women in Red - đặt theo màu của các đường link đỏ đánh dấu bài viết còn thiếu.

Dự án này, mà chính ông Pruitt cũng đóng góp không nhỏ, đã tạo ra hàng trăm nghìn bài viết mới về phụ nữ, dần thu hẹp khoảng trống giới tính vốn tồn tại từ lâu trong kho tri thức chung của nhân loại.

Cuộc đối đầu về trách nhiệm tri thức

Sự xuất hiện của các bách khoa toàn thư do AI tạo ra, như Grokipedia (ra mắt tháng 10/2025, do công ty xAI của tỉ phú Elon Musk phát triển), đặt ra một ranh giới quan trọng giữa hai mô hình tri thức. Với ông Pruitt, vấn đề không nằm ở sai sót vì Wikipedia cũng có sai sót, mà ở việc ai chịu trách nhiệm khi sai. Trong khi Wikipedia ghi lại lịch sử mọi chỉnh sửa thì văn bản AI "nghe có vẻ đúng" nhưng che giấu quá trình hình thành thông tin, điều mà ông Pruitt cho là "còn tệ hơn" một lỗi sai rõ ràng.

Chẳng hạn, đọc một mục viết về ca sĩ opera thế kỷ XIX trên Grokipedia, ông thấy quãng bảy năm trong đời nhân vật bị tóm gọn là "ngắn ngủi" và phản bác: "Tôi không nghĩ đó là ngắn ngủi". Vì vậy, cộng đồng Wikipedia đã cấm dùng AI viết hoặc viết lại nội dung, bởi theo ông Pruitt: "Bạn không thể hợp tác với thứ không chịu trách nhiệm".

Dù vậy, việc cấm AI đóng góp không ngăn được việc AI khai thác ngược lại Wikipedia làm dữ liệu huấn luyện. Ông Jimmy Wales, đồng sáng lập Wikipedia, cho rằng mối quan hệ này vốn luôn mang tính "tuần hoàn", tri thức phải đi qua nhiều lớp trung gian trước khi đến được với công chúng.