Người tiên phong trồng kỳ nam ở Bình Lộc

Ông Huỳnh Văn Chiến chia sẻ kinh nghiệm làm mô hình kỳ nam cho cán bộ khu phố và người dân địa phương.

Thời gian qua, ông Chiến đã bền bỉ theo đuổi niềm đam mê với loài cây quý hiếm này. Bằng sự kiên trì và ham học hỏi, lão nông này từng bước gây dựng mô hình có giá trị kinh tế, đồng thời sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm để lan tỏa hướng sản xuất mới đến người dân.

Theo đuổi giấc mơ kỳ nam

Một ngày giữa tháng 10-2026, theo chân cán bộ khu phố Bình Lộc (phường Bình Lộc) đến thăm vườn cây của ông Chiến, chúng tôi không khỏi ấn tượng trước những gốc kỳ nam lâu năm. Trên 100 cây kỳ nam trong khu vườn rộng khoảng 5.000m² đang giai đoạn phát triển xanh tốt. Với chủ vườn, mỗi gốc cây đều gắn với một chặng đường tìm tòi, nghiên cứu, thử nghiệm và bền bỉ theo đuổi đam mê.

Tiếp chuyện chúng tôi, ông Chiến say sưa kể về cơ duyên đến với loài cây quý hiếm và hành trình vượt khó để biến giấc mơ thành hiện thực. Quê ở tỉnh Vĩnh Long, năm 1985, ông đã cùng gia đình đến vùng đất Bình Lộc lập nghiệp, mong có được cuộc sống ổn định hơn. Những năm đầu, kinh tế gia đình ông còn nhiều khó khăn, thiếu thốn. Tuy nhiên, ông không nản chí mà luôn tìm tòi, nghiên cứu từ sách báo và học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình sản xuất mới để chọn hướng phát triển kinh tế gia đình phù hợp.

Cơ duyên đến với cây dó bầu và kỳ nam bắt đầu từ những năm cuối thập niên 80 và đầu thập niên 90 của thế kỷ trước. Khi ấy, câu chuyện về những người đi tìm trầm trong các cánh rừng tự nhiên ở miền Trung khiến ông Chiến đặc biệt chú ý. Qua sách báo, ông biết đến giá trị của trầm hương và sự quý hiếm của kỳ nam. Từ đó, ông dành nhiều thời gian tìm hiểu đặc tính của loài cây này.

Năm 1991, ông Chiến cùng một người bạn ở tỉnh Đắk Nông (nay là tỉnh Lâm Đồng) đầu tư trồng dó bầu tạo trầm hương. Người bạn góp 6ha đất đồi bỏ hoang, còn ông Chiến bỏ vốn mua 6 ngàn cây giống. “Thời điểm đó, mỗi cây dó bầu giống có giá khoảng 6 ngàn đồng. Số vốn đầu tư (tiền mua cây và phí vận chuyển) gần 40 triệu đồng, tương đương gần 20 cây vàng lúc bấy giờ” - ông Chiến nhớ lại.

Với một gia đình, đây là khoản đầu tư lớn. Thế nhưng mô hình lại không  được như kỳ vọng. Do thiếu kinh nghiệm chăm sóc, vườn cây bị nhiều loại sâu bệnh tấn công, hàng ngàn cây trồng lần lượt chết. Vốn liếng gần như mất trắng, kinh tế gia đình thêm chật vật. Sau khoảng 7 năm cố gắng duy trì, ông đành chấp nhận dừng mô hình.

Thất bại ấy từng khiến ông buồn lòng, nhưng chưa bao giờ dập tắt ý định tìm hướng đi mới với loại cây tạo trầm. Năm 1997, trong một lần đến thăm ngôi chùa của một vị sư quen ở núi Chứa Chan, ông tình cờ phát hiện những cây mọc tự nhiên trong vườn có hình dáng khác thường: thân chia thành các đốt ngắn, nhiều nhánh và đọt non cong xuống.... Nhờ kiến thức đã tích lũy, ông nhận ra đó là cây kỳ nam. Nhận thấy đây là cơ hội để tiếp tục theo đuổi đam mê, ông quyết định mua 500 cây giống với giá rẻ, đưa về trồng trên khu đất của gia đình ở Bình Lộc. Lần này, ông áp dụng phương án “chậm mà chắc” và có sự đầu tư bài bản hơn cho mô hình.

Cho “quả ngọt”

Đặc thù của cây kỳ nam là đòi hỏi thời gian dài, trong khi kết quả kinh tế không thể đến ngay. Để duy trì mô hình, ông Chiến lựa chọn cách làm “lấy ngắn nuôi dài”. Ông duy trì nghề làm meo nấm để cung cấp cho các hộ trồng nấm ở địa phương và các vùng lân cận. Khi cây kỳ nam còn nhỏ, ông tận dụng khoảng đất trống trong vườn dựng trại trồng nấm, tạo thêm nguồn thu nhập. Nhờ đó, gia đình từng bước ổn định kinh tế, có điều kiện chăm sóc vườn cây và giúp ông tiếp tục theo đuổi đam mê.

“Trồng kỳ nam tạo trầm gian nan lắm, nếu không thực sự yêu nghề, không đam mê và chịu khó nghiên cứu thì khó đi đường dài. Tôi theo đuổi được đến bây giờ là nhờ kiên trì và chấp nhận đánh đổi…” - ông Chiến bộc bạch.

Trong 30 năm gắn bó, ông Chiến đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm thực tế về đặc điểm sinh trưởng của cây dó bầu và kỳ nam. Theo ông, cây dó bầu thường có thân thẳng, vỏ tương đối nhẵn. Trầm hương hình thành khi cây bị tổn thương, chẳng hạn do sâu đục, côn trùng tấn công hoặc tác động chủ động của con người. Trong khi đó, cây kỳ nam có thân sần sùi, nhiều u bướu, cành nhánh phát triển nhiều và không đồng đều. Các đốt trên thân ngắn, xếp sát nhau; lá có độ nhăn đặc trưng. Việc nhận biết cây đòi hỏi người trồng quan sát kỹ và tích lũy kinh nghiệm qua thời gian.

Theo ông Chiến, điểm đặc biệt của kỳ nam nằm ở khả năng hình thành phần gỗ chứa tinh dầu quý trong thân cây. Đây cũng là lý do loài cây này được giới tìm trầm đánh giá cao. Tuy nhiên, quá trình hình thành và chất lượng trầm chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố tự nhiên nên người trồng phải kiên nhẫn, theo dõi và nghiên cứu lâu dài. Kỳ nam thường được phân thành 4 loại dựa trên màu sắc và đặc điểm của phần dầu, gồm: bạch kỳ, thanh kỳ, huỳnh kỳ và hắc kỳ. Mỗi loại có đặc điểm riêng, được giới chơi trầm đánh giá khác nhau về chất lượng và giá trị mang lại.

Hiện gia đình ông Huỳnh Văn Chiến đang đầu tư máy móc chiết xuất tinh dầu từ nguyên liệu trầm kỳ nam.

Đến nay, khu vườn của ông Chiến đã bước đầu mang lại những tín hiệu tích cực. Bên cạnh việc giữ lại các cây lâu năm để tiếp tục nghiên cứu, theo dõi quá trình sinh trưởng và tạo trầm tự nhiên, ông còn áp dụng phương pháp khoan tạo trầm sinh học trên một số cây. Ông cũng đầu tư máy móc, lò chưng cất để chiết xuất tinh dầu từ nguyên liệu trầm. Sản phẩm thu được bước đầu mở ra hướng phát triển mới cho mô hình. “Giá tinh dầu loại chất lượng cao có thể lên đến hàng trăm triệu đồng mỗi lít, song việc tiêu thụ vẫn cần có thị trường ổn định và quy trình kiểm soát chất lượng phù hợp” - ông Chiến chia sẻ.

Không muốn lãng phí nguyên liệu sau chưng cất, ông dự định tận dụng phần gỗ còn lại để sản xuất nhang trầm, chuỗi hạt đeo tay và các sản phẩm mỹ nghệ... Nếu được triển khai hiệu quả, hướng đi này sẽ giúp đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao giá trị nguyên liệu và tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế từ khu vườn.

Với ông Chiến, thành quả hôm nay không chỉ nằm ở số lượng cây đang có hay giá trị sản phẩm thu được, mà điều khiến ông vui hơn là những kiến thức tích lũy qua nhiều năm đã có thể giúp ích cho người khác. Khu vườn của ông dần trở thành nơi tham quan, học hỏi và trao đổi kinh nghiệm cho những người quan tâm đến cây kỳ nam. Ông sẵn sàng hướng dẫn kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc và hỗ trợ cây giống cho những người muốn tìm hiểu mô hình.

Ông Lê Trúc Sơn, Trưởng khu phố Bình Lộc cho biết: Đại diện Ban điều hành khu phố và Hội Nông dân phường đã đến tham quan vườn kỳ nam của gia đình ông Chiến. Đây là mô hình mới, có tiềm năng phát triển và giá trị thương mại đáng quan tâm. Thời gian tới, địa phương dự kiến phối hợp với chủ vườn để giới thiệu, chia sẻ kinh nghiệm trồng cây kỳ nam đến những hội viên nông dân, đoàn viên, thanh niên có nhu cầu.