Người trẻ mất phương hướng nghề nghiệp

Người trẻ tìm việc làm tại Hội chợ việc làm địa phương.

Bức tranh đáng lo ngại

Một trong những biểu hiện rõ nhất hiện nay là tình trạng mất định hướng nghề nghiệp xuất hiện ngay từ lứa tuổi học sinh. Theo báo cáo “Thực trạng chuẩn bị nghề nghiệp của thanh thiếu niên toàn cầu” của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), khoảng 39% học sinh không biết mình muốn làm nghề gì trong tương lai, và tỷ lệ này có xu hướng gia tăng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những người thiếu định hướng từ sớm thường có kết quả việc làm kém hơn trong dài hạn.

Bước ra thị trường lao động, bức tranh trở nên khó khăn hơn khi khảo sát của Tổ chức nghiên cứu dư luận và phân tích dữ liệu Gallup (Mỹ) cho thấy chỉ 27% sinh viên tốt nghiệp tin rằng đây là thời điểm thuận lợi để tìm việc, và chỉ 19% cảm thấy lạc quan về thị trường lao động. Không chỉ thiếu cơ hội, người trẻ còn chịu áp lực tâm lý ngày càng gia tăng; việc liên tục bị từ chối hoặc không tìm được công việc phù hợp khiến nhiều người rơi vào trạng thái lo âu, mất tự tin, thậm chí hoài nghi về năng lực bản thân. Nhà báo Jodi Kantor, cây bút chuyên về các vấn đề xã hội và việc làm của tờ The New York Times nhận định: “Tôi thấy nỗi sợ hãi và sự hoài nghi ngày càng tăng… sinh viên không còn cảm thấy mình đủ khả năng.”

Ở góc độ thị trường, cơ hội việc làm cho người trẻ đang bị thu hẹp, đặc biệt ở các vị trí khởi điểm. Sự phát triển của AI khiến nhiều công việc mang tính lặp lại bị tự động hóa. Một khảo sát quốc tế cho thấy 63% lãnh đạo doanh nghiệp tin rằng AI sẽ thay thế một phần

công việc mức tối thiểu, đồng nghĩa với việc người trẻ phải có kỹ năng cao ngay từ khi bắt đầu. Điều này làm đứt gãy bậc thang nghề nghiệp truyền thống, vốn là quá trình người lao động từng bước tích lũy kinh nghiệm từ những vị trí cơ bản.

Bên cạnh đó là sự lệch pha giữa giáo dục và nhu cầu thực tế. Tại Ấn Độ, mỗi năm có khoảng 5 triệu sinh viên tốt nghiệp, nhưng chỉ 2,8 triệu người có việc làm, trong đó 1,7 triệu có việc làm chính thức. Điều này cho thấy hơn một nửa người trẻ không tìm được công việc phù hợp, dù đã được đào tạo bài bản. Khủng hoảng còn thể hiện rõ ở cấp độ xã hội. Tại Anh, gần 1 triệu thanh niên rơi vào tình trạng không học tập, không việc làm, mức cao nhất trong hơn một thập kỷ qua. Các chuyên gia cảnh báo: quá nhiều người trẻ đang bị loại khỏi cơ hội, việc làm và hệ thống giáo dục.

Ở một số quốc gia, thực trạng còn diễn biến theo những cách cực đoan. Tại Trung Quốc, một bộ phận người trẻ sẵn sàng trả tiền để “giả vờ đi làm”, nhằm duy trì cảm giác ổn định và tránh áp lực từ gia đình, xã hội. Hiện tượng này phản ánh một thực tế sâu xa là công việc không chỉ là nguồn thu nhập, mà còn gắn liền với danh tính và giá trị cá nhân.

Đáng chú ý, hệ quả của tình trạng này có thể kéo dài nhiều thập kỷ. Tại Nhật Bản, thế hệ "kỷ băng hà việc làm" hay những người tốt nghiệp vào đầu thập niên 1990 đến nay vẫn gặp khó khăn trong việc ổn định thu nhập và sự nghiệp. Chính phủ nước này phải triển khai các chương trình hỗ trợ kéo dài đến năm 2028, bao gồm đào tạo lại kỹ năng, hỗ trợ việc làm và nhà ở.

Giải pháp thích ứng toàn cầu

Trước thực trạng người trẻ mất phương hướng nghề nghiệp, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đang triển khai các giải pháp đồng bộ từ cá nhân đến giáo dục và chính sách, với mục tiêu giúp người trẻ tìm lại “la bàn nghề nghiệp” trong một thị trường lao động biến động nhanh. Ở cấp độ cá nhân, các chuyên gia nhấn mạnh việc chủ động xây dựng kỹ năng và định hướng linh hoạt, thay vì chỉ tìm kiếm sự ổn định ngay từ đầu. Ông Saadia Zahidi - Giám đốc điều hành tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) nhận định: “Kỹ năng sẽ là đơn vị tiền tệ mới của thị trường lao động”, cho thấy khả năng thích nghi, học hỏi liên tục và phát triển kỹ năng thực tế sẽ ngày càng quan trọng hơn bằng cấp.

Ở cấp độ giáo dục, nhiều quốc gia đang điều chỉnh chương trình đào tạo nhằm thu hẹp khoảng cách với thực tế. Các trường đại học tại Mỹ và châu Âu tăng cường thực tập, học theo dự án và hợp tác doanh nghiệp; trong khi những cơ sở như Arapahoe Community College đẩy mạnh các chương trình gắn với ngành tăng trưởng như công nghệ, hàng không vũ trụ, giúp sinh viên tiếp cận cơ hội việc làm sớm hơn.

Tăng cường liên kết giữa giáo dục và doanh nghiệp được xem là giải pháp then chốt, với nhiều quốc gia đẩy mạnh mô hình “học đi đôi với hành”, cho phép doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào đào tạo. Điển hình như Đức, hệ thống đào tạo nghề kép kết hợp học lý thuyết và làm việc thực tế đã góp phần giảm đáng kể thất nghiệp thanh niên. Song song với đó, các chương trình đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cũng được mở rộng, cùng với sự phát triển của các nền tảng học trực tuyến, nhằm giúp người lao động thích nghi với sự thay đổi nhanh của công nghệ.

Chính phủ Anh đã triển khai các gói đầu tư hàng tỷ bảng nhằm tạo việc làm và hỗ trợ thanh niên quay lại thị trường lao động, đồng thời đẩy mạnh hướng nghiệp và chăm sóc sức khỏe tâm lý. Bên cạnh đó, các nước như Úc và Canada cũng điều chỉnh chính sách lao động và nhập cư, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sinh viên quốc tế tìm việc sau khi tốt nghiệp.

Các giải pháp hiện nay tập trung khôi phục cầu nối giữa giáo dục và việc làm, giúp người trẻ trang bị kỹ năng và sự tự tin để thích ứng với thị trường lao động biến động, đồng thời cần sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và chính phủ.