Người trẻ trì hoãn kết hôn: Bài toán nhân khẩu học quốc gia

Không chỉ là chuyện riêng của mỗi người

Theo Cục Thống kê, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt đã tăng đáng kể trong những năm gần đây. Cùng với xu hướng kết hôn muộn, mức sinh cũng liên tục giảm, xuống còn 1,91 con/phụ nữ vào năm 2024 - mức thấp nhất trong lịch sử.

Kết hôn muộn thường kéo theo sinh con muộn, rút ngắn thời gian sinh sản của phụ nữ. Hệ quả là nhiều cặp vợ chồng chỉ sinh một con hoặc không kịp thực hiện kế hoạch sinh đủ hai con như mong muốn.

Bác sĩ chuyên khoa II Lê Ngọc Diệp, Trưởng khoa Nội soi, Bệnh viện Từ Dũ (TPHCM), cho biết tuổi càng cao, khả năng sinh sản của phụ nữ càng suy giảm do số lượng và chất lượng trứng giảm theo thời gian. Ở độ tuổi 20-30, tỷ lệ thụ thai trong một chu kỳ kinh nguyệt của phụ nữ vào khoảng 25%. Tuy nhiên, đến tuổi 40, tỷ lệ này giảm mạnh, chỉ còn khoảng 1/10.

Muốn người trẻ kết hôn, sinh con, trước hết phải giúp họ yên tâm. Ảnh: Thạch Thảo

Không chỉ khó thụ thai hơn, phụ nữ trên 35 tuổi còn đối mặt với nguy cơ sảy thai và thai lưu cao hơn. Họ cũng có khả năng mang song thai, tam thai nhiều hơn. Bên cạnh đó, theo thời gian, nhiều bệnh lý phụ khoa như u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung... xuất hiện, ảnh hưởng đến chức năng của tử cung, làm giảm khả năng thụ thai và nuôi dưỡng thai nhi. Nguy cơ thai nhi mắc dị tật cũng tăng theo tuổi của người mẹ.

Thực tế, không ít cặp vợ chồng đến ngoài 35 tuổi mới bắt đầu nghĩ đến chuyện sinh con, khi khả năng sinh sản đã suy giảm đáng kể. Điều này khiến nhu cầu điều trị vô sinh ngày càng gia tăng, kéo theo gánh nặng về kinh tế và tâm lý.

GS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội (Đại học Kinh tế Quốc dân - Hà Nội), cho rằng việc chưa sinh con có thể mang lại nhiều tự do cho người trẻ ở hiện tại. Tuy nhiên, về lâu dài, họ cần nhìn đến giai đoạn tuổi già, khi hệ thống an sinh xã hội của Việt Nam vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn vai trò của gia đình trong chăm sóc người cao tuổi.

Già hóa dân số đến nhanh, tăng áp lực thế hệ 'bánh mì kẹp'

Ở quy mô quốc gia, mức sinh thấp kéo dài đồng nghĩa với số trẻ em được sinh ra ngày càng ít. Theo dự báo, chỉ khoảng 8 năm nữa, số người cao tuổi ở Việt Nam sẽ vượt số trẻ em. Nếu năm 2024, cứ 2 trẻ em có khoảng 1 người cao tuổi thì sau 50 năm, cứ 2 trẻ em sẽ có khoảng 4 người cao tuổi. Khi đó, áp lực từ già hóa dân số sẽ ngày càng đè nặng lên lực lượng trong độ tuổi lao động và hệ thống an sinh xã hội.

Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Thời gian chuyển từ giai đoạn già hóa sang dân số già của Việt Nam chỉ hai thập kỷ, ngắn hơn rất nhiều so với nhiều nước phát triển.

Điều đó đồng nghĩa nền kinh tế sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động, trong khi áp lực chi cho y tế, lương hưu và chăm sóc người cao tuổi ngày càng gia tăng. Gánh nặng này chủ yếu dồn lên vai "thế hệ bánh mì kẹp" - nhóm người trong độ tuổi 30-44 vừa chăm sóc cha mẹ già vừa nuôi dạy con cái.

Giáo sư Giang Thanh Long, chuyên gia cao cấp về dân số và phát triển, Đại học Kinh tế Quốc dân. Ảnh: Thạch Thảo

Giáo sư Giang Thanh Long, chuyên gia cao cấp về dân số và phát triển, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết hiện Việt Nam chưa có thống kê về quy mô của "thế hệ bánh mì kẹp". Tuy nhiên, đây là thực trạng ngày càng phổ biến và gần như tất yếu trong bối cảnh người Việt kết hôn muộn hơn, sinh ít con hơn, mô hình gia đình chuyển dần từ truyền thống sang hạt nhân, trong khi số người cao tuổi ngày càng nhiều hơn số người trẻ.

Nếu trước đây, nhiều gia đình hoàn thành việc nuôi con đến hết bậc phổ thông khi cha mẹ mới ngoài 40 tuổi thì nay, không ít người bước sang tuổi 50 vẫn phải lo học phí, chăm sóc con cái, trong khi cha mẹ của họ đã ở tuổi 80. Áp lực tài chính vì thế chồng chất khi một người lao động đồng thời phải gánh chi phí giáo dục, nhà ở, y tế cho con và chi phí chăm sóc sức khỏe, phụng dưỡng cha mẹ.

Các dự báo dài hạn cho thấy, trong khoảng nửa thế kỷ tới, cơ cấu dân số Việt Nam sẽ thay đổi mạnh mẽ: số trẻ em tiếp tục giảm, trong khi số người cao tuổi tăng nhanh. Điều đó đồng nghĩa lực lượng lao động ngày càng thu hẹp nhưng phải tạo ra nguồn lực để nuôi sống và chăm sóc số lượng người phụ thuộc ngày càng lớn.

Muốn người trẻ kết hôn, trước hết phải giúp họ yên tâm

Nhiều chuyên gia cho rằng không thể đảo ngược xu hướng kết hôn muộn chỉ bằng những lời kêu gọi. Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) khuyến nghị các quốc gia có mức sinh thấp cần xây dựng những chính sách thân thiện với gia đình thay vì chỉ tập trung vào các chiến dịch vận động sinh con.

Mới đây, Cục Dân số chủ trì soạn thảo Thông tư mới của Bộ Y tế hướng dẫn các địa phương ban hành chính sách khuyến sinh, trong đó đề xuất mở rộng đối tượng khen thưởng, hỗ trợ tiền/hiện vật cho phụ nữ sinh con, sinh đủ 2 con ngoài 3 nhóm đối tượng quy định trong Luật Dân số; hỗ trợ tiền hoặc hiện vật cho phụ nữ mang thai; hỗ trợ tài chính hằng tháng cho trẻ đến đủ 12 tháng, 24 tháng hoặc 36 tháng tuổi; hỗ trợ chi phí ăn trưa cho trẻ mầm non...

Thực tế nhiều địa phương cũng chi hàng tỷ đồng để khen thưởng, khuyến khích sinh đủ hai con, đặc biệt tại những địa phương có mức sinh thấp. Nhưng điều quan trọng nhất, theo các chuyên gia vẫn là tạo được cảm giác an tâm cho người trẻ để họ sẵn sàng bước vào hôn nhân.