Nguy cơ từ AI và hình ảnh giả trong môi trường truyền thông thời chiến

Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông vẫn đang tiếp diễn, các chuyên gia cho rằng nếu không có nhãn mác phù hợp, những hình ảnh do AI tạo ra sẽ càng làm xói mòn lòng tin của công chúng. (Ảnh: Reuters)

Trong môi trường truyền thông thời chiến với tốc độ lan truyền chóng mặt, những hình ảnh thuyết phục có thể đi từ mạng xã hội vào các bản tin chính thống trước khi được kiểm chứng đầy đủ, qua đó định hình nhận thức của công chúng gần như nhanh như cách các tên lửa định hình diễn biến trên chiến trường.

Một ví dụ gần đây là khi truyền hình Israel phát sóng đoạn video được cho là ghi lại cảnh máy bay ném bom tàng hình B-2 của Mỹ hoạt động trên bầu trời Iran.

Hình ảnh trông rất thuyết phục, nhưng chỉ vài giờ sau, cộng đồng mạng phát hiện đó thực chất là cảnh trong trò chơi mô phỏng bay chiến đấu DCS World, từng xuất hiện trên mạng từ nhiều năm trước.

Trước đây, những trường hợp như vậy có thể được xem là sai sót biên tập. Tuy nhiên, vấn đề hiện nay là các sự cố kiểu này ngày càng phổ biến.

Trong môi trường truyền thông thời chiến diễn ra nhanh chóng, hình ảnh, video và ảnh chụp màn hình có thể lan từ mạng xã hội vào các kênh truyền thông chính thống trước khi có đủ thời gian kiểm chứng, từ đó định hình nhận thức của công chúng gần như ngay lập tức.

Thời điểm xảy ra sự việc càng làm nó đáng chú ý hơn. Chỉ vài ngày trước đó, kênh Channel 12 của Israel từng chỉ trích Channel 14 vì phát sóng một video do trí tuệ nhân tạo tạo ra nhưng lại được trình bày như hình ảnh thật, mô tả cảnh người Iran trên khắp thế giới đặt hoa xuống đất và hô vang ca ngợi Thủ tướng Benjamin Netanyahu.

Khi những nghi vấn tương tự sau đó hướng về Channel 12, câu chuyện không còn là một đoạn video gây hiểu lầm đơn lẻ, mà trở thành lời cảnh báo rộng hơn về việc ngay cả các tòa soạn lớn cũng có thể rơi vào “bẫy kiểm chứng.”

Các chuyên gia nhận định rằng trong cuộc đối đầu giữa Israel và Iran, sức mạnh quân sự chỉ là một phần của bức tranh. Trong bối cảnh này, trí tuệ nhân tạo không còn đơn thuần là một công cụ mà trở thành “bộ khuếch đại sức mạnh” trong cuộc chiến giành sự chú ý, tính chính danh và niềm tin của công chúng.

Thực tế, hiện tượng này không hoàn toàn mới. Hình ảnh bị chỉnh sửa, video tái sử dụng hay tư liệu gây hiểu lầm đã xuất hiện trong các cuộc xung đột từ nhiều năm qua. Điểm khác biệt hiện nay là quy mô, tốc độ và mức độ dễ tiếp cận của các công cụ tạo nội dung giả.

Theo nhiều chuyên gia, các hoạt động này ngày càng giống một dạng chiến tranh mạng, khi các bên tìm cách thao túng nhận thức, định hình câu chuyện và ảnh hưởng tới dư luận bằng công cụ kỹ thuật số thay vì vũ khí quân sự.

Sự cố liên quan tới máy bay B-2 cũng không phải trường hợp duy nhất. Trong cùng làn sóng thông tin, một hình ảnh gây sốc lan truyền trên mạng, được cho là thi thể Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei nằm dưới đống đổ nát.

Bức ảnh nhanh chóng lan rộng trước khi các tổ chức kiểm chứng xác nhận rằng nó được tạo bằng AI và không có bất kỳ hình ảnh chính thức nào về thi thể của ông được công bố.

Những sự việc như vậy cho thấy một vấn đề ngày càng lớn: hình ảnh do AI tạo ra, video cũ được tái sử dụng và các mô phỏng trò chơi điện tử đang hòa trộn trong cùng dòng thông tin mà công chúng tiếp nhận theo thời gian thực.

Trong môi trường số nơi tốc độ lan truyền là yếu tố quyết định, ranh giới giữa tư liệu thật và hình ảnh giả có thể bị xóa nhòa trước khi việc kiểm chứng kịp diễn ra.

Một hình ảnh thuyết phục có thể ảnh hưởng tới cách cộng đồng quốc tế nhìn nhận một sự kiện, tác động đến phản ứng ngoại giao hoặc thúc đẩy các câu chuyện toàn cầu trước khi sự thật được xác lập.

Điều đáng lo ngại hơn là thế hệ công cụ AI mới ngày càng khó bị con người phát hiện. Trong nhiều thử nghiệm yêu cầu người tham gia phân biệt ảnh do AI tạo ra và ảnh chụp thực tế, phần lớn không thể nhận ra sự khác biệt.

Khi công nghệ tiếp tục phát triển, khoảng cách giữa tính xác thực và nhận thức của con người có thể ngày càng khó nhận diện.

Chính yếu tố này khiến AI trở thành công cụ hiệu quả trong thời chiến. Nó hạ thấp rào cản để tạo ra hình ảnh thuyết phục, tăng tốc độ lan truyền và khai thác một thực tế tâm lý đơn giản: con người thường tin vào những gì họ nhìn thấy trước khi kiểm tra nguồn gốc.

Một hình ảnh giả không cần vượt qua quá trình kiểm chứng nghiêm ngặt để thành công; nó chỉ cần thu hút sự chú ý trong vài phút, kích thích cảm xúc và củng cố một câu chuyện trước khi thông tin đính chính xuất hiện.

Một yếu tố khác làm trầm trọng thêm vấn đề là cách khán giả trẻ tiếp nhận tin tức. Trên các nền tảng mạng xã hội, nhiều người tiếp cận thông tin bằng cách lướt nhanh qua các video ngắn, hình ảnh và bài đăng.

Trong môi trường này, rất ít thời gian dành cho việc kiểm chứng hay tìm hiểu bối cảnh. Nội dung thường được tiếp nhận ngay lập tức và chia sẻ tiếp trong vài giây, khiến các hình ảnh gây hiểu lầm trở nên đặc biệt hiệu quả.

Các chuyên gia cho rằng hệ quả thực sự là hình ảnh giả không còn chỉ là thông tin sai lệch. Chúng đang dần trở thành công cụ chiến thuật trong chính cuộc xung đột. Kiểm soát phiên bản hình ảnh của một sự kiện đôi khi có thể quan trọng gần như bản thân sự kiện đó khi các bên tìm cách tác động tới dư luận toàn cầu.

Bài học rút ra là việc kiểm chứng hình ảnh không thể còn được xem là điều hiển nhiên. Những hình ảnh trông có vẻ chân thực có thể xuất phát từ mô phỏng, video cũ hoặc công cụ AI.

Vì vậy, cả nhà báo lẫn công chúng cần chú ý đến những dấu hiệu cơ bản như chuyển động có giống cảnh quay thật hay mô phỏng, bóng và góc ánh sáng có tự nhiên hay không, nguồn gốc ban đầu của nội dung là gì và liệu nó có xuất hiện trong các nguồn tin đáng tin cậy hay chỉ lan truyền trên mạng.

Trong các cuộc chiến hiện đại, nơi tốc độ, biểu tượng và phản ứng dư luận đóng vai trò lớn, phiên bản sự kiện xuất hiện đầu tiên trên màn hình có thể định hình niềm tin của hàng triệu người. Vì thế, tư duy hoài nghi trong môi trường số đang trở thành một kỹ năng thiết yếu để hiểu và theo dõi các cuộc xung đột ngày nay./.

(Vietnam+)