Nguy hại khôn lường từ thuốc lá mới – Việc cần làm ngay để bảo vệ giới trẻ

Thời gian qua, bên cạnh thuốc lá điếu, các sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, và đặc biệt là các dạng mới tinh vi như "túi ngậm nicotine" vẫn không ngừng xâm nhập mạnh mẽ vào cộng đồng, nhất là giới trẻ. Không chỉ bắt mắt về hình thức, những sản phẩm độc hại này còn được quảng cáo với những thông điệp gây hiểu lầm, tiềm ẩn vô vàn hệ lụy khôn lường về y tế và xã hội.

Nhằm góp phần nhận diện rõ hơn những nguy hại từ thuốc lá mới, đồng thời tìm kiếm những giải pháp thiết thực hơn để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ, Báo Pháp luật Việt Nam phối hợp Quỹ Phòng bệnh tổ chức tọa đàm với chủ đề “Nguy hại khôn lường từ thuốc lá mới – Việc cần làm ngay để bảo vệ giới trẻ”.

Tại Tọa đàm, câu hỏi đầu tiên được đặt với TS.BS Nguyễn Trung Nguyên - Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai:

- Thưa TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, thời gian qua, bên cạnh thuốc lá điếu, đã xuất hiện nhiều loại sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm chứa nicotine dưới những hình thức khác nhau. Xin ông cho biết những sản phẩm này có thể gây ra những tác hại, nguy cơ nào đối với sức khỏe người sử dụng?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Bên cạnh thuốc lá điếu, những năm gần đây đã xuất hiện loạt loại thuốc lá mới vô cùng phức tạp. Thành phần cơ sở của chúng vẫn là nicotine, nhưng đi kèm theo đó là đủ loại hóa chất khác nhau.

Đơn cử như thuốc lá điện tử là một dạng rất hỗn loạn, bởi người ta có thể tùy thích thay đổi, pha trộn bất cứ chất gì vào bên trong, đặc biệt là ma túy tổng hợp với hàng trăm chất khác nhau, cần sa tổng hợp, các chiết xuất thảo mộc, hương liệu...

Thống kê cho thấy có ít nhất khoảng 20.000 hóa chất nhân tạo tổng hợp được đưa vào thuốc lá điện tử, và cứ mỗi tháng lại có thêm hơn 240 hóa chất hương liệu mới ra đời, cùng hàng loạt phụ gia tạo màu, tạo độ quánh, tạo khói nhằm thu hút và tạo sự thuận tiện cho người sử dụng. Thuốc lá điện tử biến đổi liên tục từng ngày, mỗi hóa chất đều được đưa vào một cách tùy tiện để phục vụ mục đích giải trí. Trong khi đó, phổi của chúng ta chỉ có nhu cầu hít thở không khí, oxy trong lành hay hương thơm tự nhiên thoang thoảng, chứ không phải nơi tiếp nhận những hóa chất chưa từng được nghiên cứu hay kiểm chứng về độ an toàn trên cơ thể người.

Khi bị đốt cháy hoặc làm nóng, ngay cả những chất phụ gia thông thường cũng biến đổi thành các chất độc hại không kém gì khói thuốc lá điếu truyền thống, gây độc cho tất cả các cơ quan trong cơ thể. Không những thế, nó còn gây ra những căn bệnh mới mà y học trước đây chưa từng ghi nhận, điển hình là hội chứng tổn thương phổi cấp do thuốc lá điện tử (EVALI). Các quốc gia lân cận như Thái Lan và ngay tại Việt Nam cũng đã ghi nhận những ca bệnh tổn thương phổi cấp tính dạng này, bên cạnh nguy cơ làm trầm trọng thêm các bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, xơ vữa mạch máu... Tại Bệnh viện Bạch Mai, từ trước khi Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, chúng tôi đã tiếp nhận rất nhiều ca ngộ độc thuốc lá điện tử bị tổn thương đa cơ quan nghiêm trọng như tổn thương não, xuất huyết não, rối loạn tâm thần, suy tim, suy thận.

Đối với thuốc lá nung nóng, đây là dạng trung gian lai giữa thuốc lá truyền thống và thuốc lá điện tử, bên trong cũng chứa hóa chất phụ gia và hoàn toàn có thể bị pha trộn ma túy, cần sa. Ngoài ra còn có các sản phẩm thuốc lá mới khác như túi ngậm nicotine hay dạng ống hít. Bản chất của cả 4 dạng thức này đều là đưa nicotine và các hóa chất độc hại vào cơ thể một cách tùy tiện dưới danh nghĩa giải trí.

- Những tác hại về mặt y khoa khá rõ ràng. Tuy nhiên, các sản phẩm thuốc lá mới hiện nay rất đa dạng và liên tục thay đổi về hình dáng, mẫu mã, thành phần và cách thức sử dụng để xâm nhập vào cộng đồng. Thưa TS. Nguyễn Thu Hương - Đại diện Tổ chức Y tế cộng đồng toàn cầu Vital Strategies, từ thực tiễn quốc tế, bà có thể cho biết sự thay đổi này diễn ra như thế nào? Những đặc điểm nào khiến các sản phẩm mới ngày càng khó nhận diện và có thể làm người tiêu dùng đánh giá thấp mức độ nguy hiểm của chúng?

TS. Nguyễn Thu Hương: Như TS.BS Nguyễn Trung Nguyên vừa chia sẻ, tác hại của các sản phẩm thuốc lá – từ thuốc lá điếu truyền thống, thuốc lào, xì gà cho đến thuốc lá điện tử – đã được rất nhiều nghiên cứu trên thế giới chỉ rõ và thực sự là một dịch bệnh trên toàn cầu.

Trong bối cảnh các quốc gia trên thế giới đang siết chặt quản lý, đặc biệt là ban hành lệnh cấm đối với các sản phẩm thuốc lá mới, các nghiên cứu từ Mạng lưới giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu (STOP) chỉ ra rằng các tập đoàn thuốc lá đã tung ra rất nhiều chiêu thức để sản phẩm của họ dễ dàng được chấp nhận, nhất là với nhóm người tiêu dùng mới. Chúng ta biết rằng mỗi năm trên toàn cầu có hơn 8 triệu người tử vong vì các bệnh liên quan đến thuốc lá – và đó mới chỉ là con số thống kê chưa đầy đủ. Khi tệp khách hàng cũ mất dần đi vì bệnh tật và tử vong, để duy trì doanh thu và lợi nhuận khổng lồ, các tập đoàn thuốc lá buộc phải tìm kiếm nhóm khách hàng thay thế, nhắm thẳng vào giới trẻ như thế hệ Gen Z, Gen Alpha (sinh từ năm 2000, 2010 trở đi).

Để tiếp cận nhóm đối tượng này, các tập đoàn thuốc lá đẩy mạnh chiến dịch truyền thông định vị lại thương hiệu, biến các sản phẩm của mình từ chỗ "có hại" thành "sản phẩm giảm hại" hoặc "giảm rủi ro đối với sức khỏe". Họ sẵn sàng đầu tư, tài trợ cho các trung tâm nghiên cứu, các bác sĩ, bệnh viện trên thế giới để đưa ra những công bố mang vỏ bọc khoa học theo hướng có lợi cho ngành công nghiệp thuốc lá.

Tuy nhiên, giới chuyên môn y tế độc lập đều khẳng định thời gian lưu hành của các sản phẩm này còn quá ngắn để kết luận là giảm rủi ro, và độc tính của sản phẩm không chỉ đến từ nicotine hay quá trình đốt cháy mà đến từ chính các hợp chất hóa học nằm trong sản phẩm đó.

Đáng báo động hơn, mạng lưới STOP còn phát hiện các tập đoàn thuốc lá tiếp cận cả trẻ nhỏ thông qua đồ chơi và các chương trình giải trí thiếu nhi, lồng ghép hình ảnh thương hiệu để trẻ làm quen từ sớm và lầm tưởng đó là sản phẩm bình thường, an toàn hơn – một chiêu thức can thiệp đã kéo dài suốt gần 100 năm qua.

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên - Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai và TS. Nguyễn Thu Hương - Đại diện Tổ chức Y tế cộng đồng toàn cầu Vital Strategies chia sẻ tại Tọa đàm.

- Đúng như TS Hương vừa chia sẻ, sự ngụy trang khiến nhiều người chủ quan. Một số sản phẩm thuốc lá mới được giới thiệu là không đốt cháy, không tạo khói hoặc không có mùi khó chịu như thuốc lá điếu. Điều này khiến không ít người, đặc biệt là giới trẻ, cho rằng các sản phẩm đó ít gây hại hoặc an toàn hơn. Từ góc độ y khoa và thực tiễn điều trị tại Trung tâm Chống độc, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên có thể cho biết những nguy cơ sức khỏe mà người sử dụng có thể chưa nhận biết đầy đủ?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Các bạn trẻ thường đánh giá qua việc "có nhìn thấy khói hay không", nhưng khói nhìn thấy được bằng mắt thường thực chất chỉ là hiện tượng vật lý của các hạt lơ lửng trong không khí. Để hiểu rõ nguy cơ, chúng ta phải nhìn vào cấu trúc và bản chất sinh lý rất đặc biệt của đường hô hấp con người.

Đường hô hấp có khả năng hấp thu các chất cực kỳ nhanh và nhạy cảm hơn rất nhiều so với các cơ quan khác. Thứ nhất, tại niêm mạc mũi, các chất hóa học có thể đi trực tiếp qua dây thần kinh khứu giác vào thẳng não bộ mà không cần đi qua gan hay máu. Thứ hai, màng phế nang - mao mạch ở phổi rất rộng và mỏng hơn nhiều so với niêm mạc đường tiêu hóa hay da. Nếu chúng ta ăn uống qua đường tiêu hóa, các chất độc còn phải đi qua gan để được khử độc một phần trước khi đi vào cơ thể; nhưng khi hít qua đường hô hấp, hóa chất đi thẳng vào máu, về tim và bơm trực tiếp lên não cùng tất cả các cơ quan mà không qua bất kỳ hàng rào khử độc nào của gan. Đó là lý do vì sao khi hít phải khí độc hay thuốc gây mê, con người có thể gục ngã, bất tỉnh ngay lập tức.

Đường hô hấp nhạy cảm như vậy nên không phải là nơi để đưa các hóa chất giải trí vào cơ thể. Kể cả những sản phẩm quảng cáo là "không khói", thực chất chúng vẫn tạo ra hơi, khí hóa chất bốc lên ở dạng phân tử hoặc các hạt bụi siêu mịn mà mắt thường không nhìn thấy được. Do đó, khái niệm "có khói hay không khói" là hoàn toàn vô nghĩa; mọi hình thức hít, ngậm các hóa chất này vào cơ thể đều cực kỳ nguy hiểm và gây hại trực tiếp.

- Để tạo ra sự thu hút đó, các nhà sản xuất đã có những tính toán rất kỹ lưỡng trong khâu thiết kế. Nhiều sản phẩm thuốc lá mới có thiết kế nhỏ gọn, màu sắc bắt mắt, hương vị đa dạng, thậm chí có hình thức giống những vật dụng quen thuộc. Theo TS. Nguyễn Thu Hương, những đặc điểm này cùng với cách giới thiệu, quảng bá sản phẩm có thể tác động như thế nào đến thanh, thiếu niên?

TS. Nguyễn Thu Hương: Thời gian qua, chúng ta thấy sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hay các sản phẩm chứa nicotine với thiết kế vô cùng tinh vi. Không chỉ đơn thuần là một thiết bị để hút vài hơi như trước, nhiều sản phẩm thuốc lá điện tử hiện nay được tích hợp như một thiết bị điện tử thông minh: có thể nghe, gọi, nhắn tin và kết hợp cả trò chơi điện tử (game) bên trong. Thậm chí, một số nhà sản xuất còn biến thiết bị này thành công cụ tích điểm: người dùng càng hít nhiều lần thì càng nhận được nhiều điểm thưởng, thậm chí quy đổi thành tiền. Chính cơ chế này kích thích người dùng hút với tần suất dày hơn, tăng liều lượng và kéo dài thời gian lệ thuộc vào chất gây nghiện.

Về màu sắc và hương vị, các nhà sản xuất đã đưa toàn bộ những hương liệu trái cây, thực phẩm, bánh kẹo gắn liền với tuổi thơ của trẻ nhỏ như vị sô-cô-la, dâu tây, sữa, cam, quýt... vào trong sản phẩm thuốc lá mới. Điều này khiến giới trẻ tiếp nhận sản phẩm một cách cực kỳ dễ dàng mà gần như không gặp bất kỳ rào cản hay sự đề phòng nào.

Bên cạnh khâu thiết kế sản phẩm, Mạng lưới giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu (STOP) còn chỉ ra một vấn đề rất đáng ngại: khi thông tin về tác hại của thuốc lá mới ngày càng rõ ràng, các tập đoàn thuốc lá liền tìm cách "đánh bóng" tên tuổi thông qua các hoạt động tài trợ, lặp đi lặp lại thông điệp rằng "chúng tôi đã thay đổi, không còn là công ty thuốc lá nữa mà là công ty công nghệ mang đến những sản phẩm đổi mới có lợi cho sức khỏe". Thế nhưng bản chất cốt lõi của họ vẫn là kinh doanh các sản phẩm gây nghiện và có hại cho sức khỏe cộng đồng.

Báo cáo mới nhất của STOP cũng vạch trần việc các tập đoàn này thông qua các bên thứ ba – như các quỹ tài trợ, quỹ nhân đạo hoặc các tổ chức có vẻ không liên quan – để duy trì sức ảnh hưởng, tác động đến cả đội ngũ bác sĩ và nhân viên y tế nhằm làm họ tin rằng các sản phẩm thuốc lá mới như túi ngậm nicotine có khả năng hỗ trợ cai nghiện.

- Hậu quả nhãn tiền của sự tiếp cận dễ dàng đó là những ca cấp cứu. Từ thực tiễn công tác tại Trung tâm Chống độc, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên có thể chia sẻ một trường hợp ngộ độc điển hình liên quan đến việc sử dụng thuốc lá điện tử và các sản phẩm thuốc lá mới nói chung mà Trung tâm từng tiếp nhận? Qua trường hợp này, bác sĩ muốn cảnh báo điều gì tới người dân, đặc biệt là các bậc phụ huynh và thanh thiếu niên?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Tại Trung tâm Chống độc, đa phần các bệnh nhân nhập viện do thuốc lá mới đều còn rất trẻ, trước đó hoàn toàn khỏe mạnh, nhưng sau khi sử dụng thì rơi vào tình trạng bất tỉnh, co giật, suy hô hấp, được gia đình phát hiện đưa đi cấp cứu.

Đáng nói là có những trường hợp biểu hiện bên ngoài tưởng như nhẹ, khi tỉnh lại bệnh nhân vẫn nói chuyện như bình thường; nếu chỉ khám sơ bộ, chụp chiếu hay làm xét nghiệm cơ bản thì không thấy gì đặc biệt. Nhưng khi chúng tôi thực hiện các thăm dò, xét nghiệm chuyên sâu thì phát hiện hàng loạt tổn thương kín đáo bên trong: bệnh nhân có các rối loạn về tâm thần, cảm xúc; chụp cộng hưởng từ (MRI) thấy tổn thương tủy sống và rễ thần kinh; siêu âm tim kỹ thấy tăng áp lực động mạch phổi; và khi đo chức năng hô hấp chuyên sâu thì phát hiện phổi đã có các kén khí, tổn thương giống hệt như các cụ già mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) do hút thuốc lá lâu năm, dù cháu bé mới chỉ 17 tuổi!

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên thông tin về tác hại của thuốc lá qua một số ca bệnh từ Trung tâm chống độc, Bệnh viện Bạch Mai.

Còn ở những trường hợp nặng – đặc biệt khi có pha trộn các chất ma túy tổng hợp – bệnh nhân nhập viện trong tình trạng kích thích, vật vã, run rẩy, loạn thần, tổn thương não rất rộng, nhồi máu não, xơ vữa mạch máu não dù tuổi còn rất trẻ, kèm theo suy tim cấp, suy thận cấp, toan chuyển hóa và suy đa tạng. Chúng tôi hiện vẫn đang giữ liên hệ theo dõi những bệnh nhân mới 20 tuổi từng tổn thương đa cơ quan nguy kịch, hay có những cháu đã bị mù mắt vĩnh viễn sau khi sử dụng.

Rất may mắn là Quốc hội đã kịp thời ban hành Nghị quyết cấm quyết liệt, nếu không chúng ta chắc chắn sẽ phải chứng kiến sự bùng nổ của hàng loạt căn bệnh mới. Tôi muốn cảnh báo rằng nếu chúng ta coi việc sử dụng các sản phẩm này là bình thường, thì mọi nỗ lực ăn uống, vệ sinh, tập thể dục, giữ gìn sức khỏe hàng ngày đều trở nên vô nghĩa khi chính chúng ta lại tự rước đủ thứ bệnh tật vào người qua thuốc lá mới.

- Thưa quý vị khán giả, gần đây trên thị trường ngầm và trong giới học đường đang rộ lên một sản phẩm mới có tên là "túi ngậm nicotine". Nhiều người vẫn chưa hình dung được dạng thức của sản phẩm này. Đề nghị TS.BS Nguyễn Trung Nguyên giải thích giúp túi ngậm nicotine là gì, có hình dạng như thế nào, được sử dụng ra sao và nicotine từ sản phẩm này đi vào cơ thể bằng con đường nào?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Túi ngậm nicotine là một dạng sản phẩm mới xuất hiện gần đây, được thiết kế dưới dạng các túi nhỏ có lớp vỏ ngoài là màng thấm – hình dáng trông giống như những túi trà lọc cỡ nhỏ. Bên trong túi chứa bột, các sợi thực vật, hương liệu và chất nicotine.

Người dùng sử dụng bằng cách đặt trực tiếp túi nhỏ này vào trong khoang miệng (ngậm ở vùng lợi, môi hoặc má). Cần lưu ý rằng niêm mạc miệng cũng giống như đường hô hấp, có hệ thống mạch máu rất dày đặc và khả năng hấp thu các chất cực kỳ nhanh chóng.

Trong y học cấp cứu, đây chính là con đường mà các bác sĩ dùng để cho bệnh nhân ngậm thuốc dưới lưỡi nhằm cắt cơn tăng huyết áp cấp cứu, giúp thuốc ngấm thẳng vào máu và phát huy tác dụng chỉ trong vòng 1 phút. Do đó, túi ngậm nicotine thực chất là một phương thức đưa nicotine vào máu và lên não cực kỳ nhanh, dễ dàng với liều lượng lớn, thậm chí còn nhiều hơn và nhanh hơn các dạng thuốc lá khác. Đây hoàn toàn không phải là thuốc cai nghiện được Nhà nước cấp phép, mà là sản phẩm giải trí độc hại đang được sản xuất với quy mô khổng lồ nhằm lôi kéo giới trẻ.

- Sự tiện lợi của 'túi ngậm nicotine' dường như là một cạm bẫy hoàn hảo. Túi ngậm nicotine không tạo khói, có kích thước nhỏ, dễ mang theo và có thể sử dụng kín đáo. Từ những thông tin và kinh nghiệm quốc tế, TS. Nguyễn Thu Hương đánh giá như thế nào về nguy cơ sản phẩm, nhất là đối với giới trẻ?

TS. Nguyễn Thu Hương: Dưới góc độ nghiên cứu của các tổ chức y tế công cộng quốc tế, dù túi ngậm nicotine mới xuất hiện tại Việt Nam thời gian gần đây, nhưng trên thị trường toàn cầu năm 2025, quy mô của sản phẩm này đã lên tới khoảng 34 tỷ USD và được dự báo có tiềm năng tăng trưởng lên tới hàng nghìn phần trăm trong những năm tới. Báo cáo từ mạng lưới giám sát toàn cầu cho thấy các tập đoàn thuốc lá đang đẩy mạnh mở rộng thị trường túi ngậm nicotine sang các nước khác, trong đó có Việt Nam, để tìm kiếm tệp khách hàng trẻ thay thế cho những khách hàng truyền thống đã mất đi.

Đối với giới trẻ, nguy cơ từ sản phẩm này là rất lớn bởi hiện nay các em tiếp nhận thông tin chủ yếu qua mạng xã hội, qua những người có sức ảnh hưởng (KOLs) và đặc biệt là qua các hội, nhóm kín mà các bậc phụ huynh và nhà trường rất khó nắm bắt hay phát hiện. Nếu không có sự can thiệp, cảnh báo kịp thời từ các cơ quan nhà nước, các bạn trẻ sẽ dễ dàng hình thành nhận thức sai lầm rằng sản phẩm này không có hại cho sức khỏe. Hơn nữa, các hãng và đối tượng buôn bán còn sử dụng rất nhiều chiêu thức tinh vi, bao gồm cả việc trả tiền hoa hồng cho chính những người trẻ đang sử dụng để họ giới thiệu, lôi kéo thêm bạn bè cùng dùng.

- Hệ lụy trực tiếp lên cơ thể người dùng là gì, thưa TS.BS Nguyễn Trung Nguyên?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Dù là thuốc lá cũ hay các loại thuốc lá mới, túi ngậm nicotine, bản chất cốt lõi của chúng đều là đưa chất nicotine (hoặc các hóa chất biến đổi tương tự nicotine để lách qua sự kiểm soát của cơ quan chức năng) vào cơ thể.

Chúng ta cần biết rằng nicotine – dù chiết xuất từ cây thuốc lá hay tổng hợp hóa học công nghiệp với số lượng lớn tại các nước như Ấn Độ – vốn được sử dụng làm hóa chất bảo vệ thực vật, tức là thuốc trừ sâu. Tuy nhiên, vì độc tính của nicotine quá cao nên đến nay cả thế giới cũng như Việt Nam đều đã cấm, không còn sử dụng nicotine làm thuốc trừ sâu nữa. Thế nhưng một hóa chất độc hại dễ dàng tổng hợp với giá rẻ như vậy nay lại được đưa vào các sản phẩm cho con người sử dụng!

Khi vào cơ thể, nicotine hấp thu cực nhanh và tác động lên não chỉ tính bằng giây. Tại não bộ, nicotine bắt chước tác dụng của các chất dẫn truyền thần kinh nội sinh, tạo ra sự kích thích mạnh ban đầu khiến người dùng cảm thấy tỉnh táo, hưng phấn. Nhưng chính vì có chất từ bên ngoài đưa vào thay thế, cơ thể sẽ hiểu nhầm là đã đủ và ngừng tự tổng hợp các chất nội tiết tự nhiên, dẫn đến suy giảm hệ thống nội tiết thần kinh. Khi không sử dụng nữa, người dùng lập tức rơi vào trạng thái mệt mỏi, uể oải, nhàm chán, bứt rứt – đó chính là hội chứng cai, hay cơn "vật" nicotine. Nicotine là chất cực kỳ dễ gây nghiện nhưng lại vô cùng khó bỏ, thậm chí y học ghi nhận mức độ khó bỏ và tỷ lệ tái nghiện của nicotine còn cao hơn nhiều so với các loại ma túy như heroin, cần sa, cocaine hay ma túy đá (methamphetamine).

- Không chỉ che giấu bằng hình thức, túi ngậm nicotine còn đang được “tẩy trắng” bằng những ngôn từ quảng cáo. TS. Nguyễn Thu Hương có thể phân tích thêm về chiêu trò quảng cáo sản phẩm này và tác động của những chiêu trò đó? Bà nghĩ sao về quan niệm rằng sản phẩm không tạo khói thì không gây hại?

TS. Nguyễn Thu Hương: Như TS.BS Nguyễn Trung Nguyên đã đề cập, việc không nhìn thấy khói không đồng nghĩa với việc không có độc chất – giống như bụi mịn trong không khí, mắt thường chúng ta không nhìn thấy nhưng chỉ sau một thời gian đã làm mờ hết đồ đạc, cửa kính và đi sâu vào cơ thể. Bản chất của những cụm từ như "không khói", "giảm hại", "ít hại", "an toàn", "Zero" hay "Free" thực chất đều là cách chơi chữ trong hoạt động marketing và truyền thông của các tập đoàn thuốc lá.

Nếu người dân không tiếp cận được nguồn thông tin rõ ràng từ các cơ quan chức năng đáng tin cậy như Bộ Y tế, chúng ta sẽ rất dễ lầm tưởng rằng những tuyên bố thương mại đó là đáng tin. Thực tế, qua quá trình tiếp xúc với những người đã sử dụng túi ngậm nicotine tại Việt Nam cũng như ghi nhận từ các đồng nghiệp quốc tế, nhiều người dùng ban đầu lầm tưởng chữ "Tobacco-free" hay "Nicotine-free" trên quảng cáo có nghĩa là sản phẩm không chứa thuốc lá, không gây nghiện và ít hại. Rõ ràng, các công ty đang cố gắng "làm sạch hơn, làm sáng hơn, làm xanh hơn" hình ảnh của mình với mục tiêu duy nhất là bán được hàng; trong khi những thứ chúng ta đưa vào cơ thể qua đường ăn uống, hít thở bắt buộc phải tuân theo khuyến cáo an toàn của ngành y tế.

- Thưa TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, đối với trẻ em và thanh thiếu niên, việc tiếp xúc và sử dụng nicotine có thể gây ra những ảnh hưởng gì đối với sự phát triển của não bộ, khả năng hình thành lệ thuộc và sức khỏe lâu dài? Vì sao nhóm tuổi này cần được đặc biệt quan tâm khi cảnh báo về túi ngậm nicotine?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Các nghiên cứu cho thấy ngay cả ở nồng độ rất thấp và trong thời gian ngắn, nicotine đã gây ra những ảnh hưởng hết sức nặng nề và kéo dài đối với người trẻ.

Về độc tính cấp tính, nicotine tác động giống như các loại hóa chất trừ sâu nhóm phospho hữu cơ.

Còn về độc tính mạn tính, nó đặc biệt tàn phá hệ thần kinh của trẻ em và thanh thiếu niên, bởi não bộ của con người tiếp tục quá trình phát triển và hoàn thiện cho đến tận năm 25 tuổi.

Việc tiếp xúc với nicotine trong giai đoạn não bộ đang hoàn thiện sẽ gây tổn hại lâu dài đến khả năng ghi nhớ, khả năng tập trung, cũng như làm rối loạn khả năng kiểm soát các xung động, cảm xúc. Đồng thời, nó rất dễ dẫn tới "nghiện kế tục" – tức là khi đã dùng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hay túi ngậm nicotine thì người trẻ sẽ dễ dàng chuyển sang nghiện các sản phẩm chứa nicotine khác và tiến tới nghiện các loại ma túy.

Ngoài não bộ, nicotine còn gây độc cho toàn bộ các cơ quan từ đầu đến chân: từ hệ tim mạch, hô hấp, tiêu hóa cho đến hệ sinh sản như gây suy giảm sinh lý, teo tinh hoàn, ảnh hưởng nặng nề đến nòi giống. Vì vậy, nicotine là chất độc nguy hiểm cần được kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt, chỉ sử dụng hạn chế trong một số chế phẩm y tế được Nhà nước cấp phép để hỗ trợ cai nghiện, tuyệt đối không được phép tồn tại dưới dạng sản phẩm tiêu dùng giải trí.

- Sản phẩm này rất dễ bị nhầm lẫn với kẹo ngậm thông thường. Thưa TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, trong trường hợp trẻ em vô tình nuốt túi ngậm nicotine hoặc người sử dụng dùng quá nhiều và xuất hiện các biểu hiện nghi ngờ ngộ độc nicotine, những dấu hiệu cảnh báo nào cần được nhận biết? Người thân cần làm gì để hạn chế nguy cơ xảy ra hậu quả nghiêm trọng?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Trong trường hợp trẻ em vô tình nuốt phải hoặc người dùng sử dụng quá liều túi ngậm nicotine, bản chất của tình trạng này chính là ngộ độc cấp tính nicotine với các triệu chứng giống hệt như ngộ độc hóa chất trừ sâu.

Những dấu hiệu cảnh báo cần nhận biết ngay bao gồm: nạn nhân có biểu hiện kích thích, vã mồ hôi, chảy nước mắt, tăng tiết nước bọt (chảy nước dãi), buồn nôn, nôn mửa, lầm lì hoặc rối loạn ý thức, yếu cơ, liệt cơ, thở gấp hoặc khó thở, tức ngực, rối loạn nhịp tim và co giật.

Khi phát hiện các biểu hiện này, người thân cần lập tức cho nạn nhân nhổ bỏ ngay sản phẩm ra khỏi miệng, dừng ngay việc tiếp xúc với chất độc, súc rửa miệng sạch sẽ và khẩn trương đưa bệnh nhân tới cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu, tuyệt đối không tự xử lý hay chờ đợi ở nhà.

- Chưa dừng lại ở đó, thưa quý vị, để lách qua các hàng rào kiểm soát và tâm lý e ngại của người dùng, một thủ đoạn mới đã xuất hiện: đó là gắn mác 'Zero Nicotine' (Không chứa nicotine). Thưa TS Hương, bà nhận định thế nào về các sản phẩm này? Hiện nay, có những sản phẩm được thiết kế với hình dáng và cách sử dụng tương tự thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng nhưng lại được giới thiệu, quảng bá là không chứa nicotine. Bà có thể cho biết những sản phẩm này có đặc điểm gì và vì sao vẫn cần cảnh giác với những nguy cơ tiềm ẩn từ chúng

TS. Nguyễn Thu Hương: Một trong những cách thức để các tập đoàn thuốc lá khiến người tiêu dùng dễ chấp nhận sản phẩm mới là tuyên bố đó là sản phẩm hoàn toàn khác biệt, sạch hơn, ít rủi ro và gần đây là gắn mác "không chứa nicotine" (Zero Nicotine).

Tuy nhiên, thực tế hiện nay nhiều sản phẩm tuyên bố không chứa nicotine nhưng lại chứa các hợp chất hóa học tương tự như nicotine. Như TS.BS Nguyễn Trung Nguyên đã phân tích, các chất tương tự nicotine này vẫn có tác động gây nghiện mạnh mẽ đối với người dùng trong thời gian dài, thậm chí tiềm ẩn những nguy cơ kéo dài mà y học chưa có đủ thông tin dữ liệu. Về bản chất, chúng không hề khác nhau, vẫn là sản phẩm gây nghiện và gây hại cho sức khỏe con người.

Hiện nay, một số tập đoàn lớn cũng đang giới thiệu nhiều sản phẩm quảng cáo là không chứa nicotine nên vô hại. Nhưng đó chỉ là lời quảng cáo thương mại, còn thực chất người dùng vẫn đang đưa hóa chất độc hại vào cơ thể.

Chúng ta cần nhớ rằng chi phí y tế mà xã hội đang phải chi trả để giải quyết hậu quả của thuốc lá hiện gấp 5 lần, thậm chí trong tương lai phải trả tới 10 đồng cho mỗi 1 đồng thu được từ ngành này. Với sự "lợi bất cập hại" rõ ràng như vậy, chúng ta cần ngăn chặn triệt để tất cả các sản phẩm chứa chất gây nghiện và hóa chất độc hại này để bảo vệ đội ngũ lao động tương lai của đất nước có đủ sức khỏe thể chất, tinh thần và khả năng sáng tạo.

- Thưa TS Thu Hương, khi một sản phẩm được quảng bá là không chứa nicotine, người tiêu dùng có thể cho rằng sản phẩm không gây nghiện và không gây hại. Tuy nhiên, thành phần thực tế của sản phẩm có thể không đúng với thông tin được công bố, thậm chí có thể chứa nicotine. Theo bà, điều này tiềm ẩn những nguy cơ gì, đặc biệt đối với những người trẻ tin rằng mình đang sử dụng một sản phẩm không chứa nicotine?

TS. Nguyễn Thu Hương: Khi người trẻ tin rằng mình đang sử dụng một sản phẩm không chứa nicotine thì đó thực sự là điều hết sức đáng lo ngại. Dưới góc độ tâm lý người tiêu dùng trong marketing, một khi khách hàng đã tin vào điều gì đó thì họ chỉ muốn giữ niềm tin ấy và rất khó để lay chuyển. Đặc biệt với lứa tuổi thanh thiếu niên, nếu gia đình, cha mẹ chỉ đơn thuần nói rằng "sản phẩm này không tốt đâu" thì các em rất dễ có tâm lý phản ứng ngược lại ngay lập tức. Do đó, việc bị lừa dối bởi nhãn mác "không chứa nicotine" sẽ khiến người trẻ hoàn toàn mất cảnh giác và lún sâu vào sự lệ thuộc lúc nào không hay.

- Thưa TS Thu Hương, ngay cả khi một sản phẩm thực sự không chứa nicotine nhưng lại có hình thức và cách sử dụng tương tự thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, sẽ có nguy cơ thế nào với trẻ em, thanh thiếu niên? Vì sao sự xuất hiện của những sản phẩm này vẫn là vấn đề cần được quan tâm trong công tác phòng ngừa sử dụng thuốc lá?

TS. Nguyễn Thu Hương: Đối với các bạn trẻ, vấn đề không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin mà còn nằm ở việc tạo lập môi trường sống. Hãy hình dung khi ở trường, ở nhà, thầy cô và bố mẹ nói rằng sản phẩm này không tốt; nhưng khi lên mạng xã hội, các em lại thấy các KOLs, những người có sức ảnh hưởng, các TikToker, YouTuber phì phèo điếu thuốc dưới mọi dạng thức hoặc ngậm các sản phẩm này với vẻ ngoài trông rất "chill", rất "cool", rất ngầu.

Thậm chí, trong một số hội nhóm bạn bè đồng trang lứa còn hình thành tâm lý rằng "phải dùng những sản phẩm đấy thì mới gia nhập được vào cộng đồng của chúng tôi". Một môi trường như vậy sẽ đẩy người trẻ vào hoàn cảnh: hoặc nghe theo lời khuyên của cha mẹ, thầy cô, hoặc làm theo bạn bè để không bị lạc lõng.

Việc làm quen với hành vi cầm, hút, ngậm các sản phẩm có hình thức giống hệt thuốc lá mới chính là bước đệm hình thành thói quen sử dụng thuốc lá ở trẻ vị thành niên. Vì vậy, những người làm cha, làm mẹ và toàn xã hội cần phải thiết lập một môi trường sống lành mạnh, trong sạch nhất có thể để bảo vệ thế hệ tương lai.

- Nếu một sản phẩm được giới thiệu là không chứa nicotine nhưng thực tế lại có nicotine, người sử dụng có thể đối mặt với những nguy cơ sức khỏe gì, thưa TS.BS Nguyên? Đặc biệt, việc tiếp xúc với nicotine mà không biết mình đang sử dụng chất này có thể dẫn đến những hệ lụy như thế nào?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Việc các sản phẩm công bố "không chứa nicotine" ẩn chứa rất nhiều mánh khóe sâu xa. Thứ nhất, trong một lô hàng rất nhiều sản phẩm có chứa nicotine, nhà sản xuất có thể chỉ làm ra 1 - 2 sản phẩm mẫu không có nicotine để đối phó với cơ quan kiểm tra.

Thứ hai, kể cả khi sản phẩm thực sự không có nicotine thì bản thân nó vẫn vô cùng độc hại. Các phân tích ở phương Tây về thành phần khói và hơi của các sản phẩm thuốc lá cho thấy nồng độ các hóa chất độc hại bên trong cao gấp hàng trăm, thậm chí hàng nghìn lần so với ngưỡng cho phép trong không khí hay trong môi trường lao động ô nhiễm. Đó là nguồn phát thải hóa chất độc hại trực tiếp ngay từ đầu nguồn; việc chúng ta ngậm, hít trực tiếp luồng hơi và khói từ các thiết bị đó vào phổi không khác gì việc ngậm trực tiếp vào ống khói của động cơ hay ống khói nhà máy!

Thứ ba, dù nhãn mác ghi không có nicotine, nhưng bên trong lại chứa các hóa chất gây nghiện khác hoặc các chất tương tự nicotine (nicotine analogs), các chất đồng phân, đồng vị – có thể gọi là "anh em họ" của nicotine. Khi các phòng xét nghiệm chạy quy trình kiểm tra nicotine thông thường thì kết quả có thể âm tính (không phát hiện nicotine), nhưng chỉ cần thay đổi quy trình xét nghiệm chuyên sâu một chút là phát hiện ra ngay các chất "anh em họ" của nicotine hoặc chất gây nghiện khác. Người dùng bị đánh lừa sẽ vô tư sử dụng, để rồi vẫn phải gánh chịu toàn bộ độc tính và nhanh chóng rơi vào vòng xoáy nghiện ngập suốt cuộc đời.

- Từ góc độ y tế, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên muốn đưa ra những cảnh báo quan trọng nhất nào đối với người dân, đặc biệt là các bậc phụ huynh và thanh thiếu niên, về tác hại của túi ngậm nicotine và các sản phẩm thuốc lá mới?

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên: Khi rà soát toàn diện các nghiên cứu y học, chúng tôi nhận thấy đằng sau vẻ bề ngoài tưởng chừng "bình thường" của việc hút thuốc lá (với hơn 40% nam giới trưởng thành tại Việt Nam sử dụng thuốc lá truyền thống và sự lan tràn của các loại thuốc lá mới vừa qua) thực chất là một sự bất thường, một thảm họa khổng lồ về sức khỏe và kinh tế - xã hội.

Cơ thể con người hoàn toàn không có bất kỳ lý do gì để sử dụng các sản phẩm thuốc lá. Với thuốc lá truyền thống, đất nước chúng ta đã thiệt hại kinh tế tới khoảng 2% GDP mỗi năm; thu được 1 đồng thuế từ thuốc lá thì phải mất tới 5 - 10 đồng để xây bệnh viện và giải quyết các hậu quả bệnh tật.

Những người đã trót hút thuốc thực chất vừa là bệnh nhân, vừa là nạn nhân của sự lệ thuộc nicotine, bởi một khi đã nghiện thì rất khó từ bỏ. Do đó, giải pháp cốt lõi và quan trọng nhất để chặn đứng đại dịch thuốc lá là không tạo ra người hút thuốc lá mới, không tạo ra người nghiện nicotine mới.

Hiện nay, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá mới chỉ quy định cấm bán, cấm sử dụng đối với người dưới 18 tuổi, dẫn đến thực trạng ngay sau mốc 18 tuổi tỷ lệ sử dụng thuốc lá lại bùng nổ. Trong khi đó, các tập đoàn thuốc lá đa quốc gia luôn tìm mọi cách dẫn dụ giới trẻ với tuyên ngôn ngầm định rằng: "Trẻ em hôm nay là khách hàng thuốc lá tiềm năng của ngày mai" – bởi học sinh, sinh viên rất dễ bắt chước hành vi của nhau và khi đã nghiện sẽ trở thành nguồn khách hàng lâu dài suốt đời của họ.

Vì vậy, trong quá trình sửa đổi Luật tới đây, chúng tôi tha thiết đề xuất Quốc hội và các cơ quan chức năng đưa vào giải pháp mạnh mẽ: Cấm bán, cấm mua và cấm sử dụng tất cả các loại thuốc lá (kể cả túi ngậm nicotine và các sản phẩm chứa nicotine khác) đối với mọi công dân Việt Nam sinh từ năm 2010 trở đi. Có như vậy chúng ta mới tạo dựng được một thế hệ tương lai hoàn toàn không khói thuốc, chấm dứt vòng xoáy bệnh tật và tử vong đã đeo bám suốt hàng trăm năm qua.

- Trước sự xuất hiện ngày càng đa dạng, liên tục thay đổi và khó nhận diện của các sản phẩm thuốc lá mới, TS Thu Hương muốn gửi thông điệp gì tới cộng đồng, gia đình, nhà trường và các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm bảo vệ sức khỏe người dân, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên?

TS. Nguyễn Thu Hương: Chúng tôi nghĩ rằng mục tiêu lớn nhất của tất cả chúng ta, ở bất kỳ vị trí hay cương vị nào, là phải đặt ưu tiên bảo vệ thế hệ trẻ – thế hệ tương lai của đất nước – lên hàng đầu. Để bảo vệ giới trẻ trước làn sóng thuốc lá mới, không thể chỉ dựa vào một vài biện pháp đơn lẻ hay một, hai bộ, ngành, mà đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ từ các cơ quan của Chính phủ dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Đảng và Nhà nước.

Đồng thời, trong quá trình hoạch định chính sách, chúng ta cần nhìn nhận sản phẩm thuốc lá không phải là một hàng hóa đơn lẻ, mà là cả một chuỗi vòng đời từ trồng cây thuốc lá, sản xuất nguyên liệu, chế biến thành phẩm, phân phối đến tay người tiêu dùng cho tới những hệ lụy sau khi sử dụng – bởi toàn bộ quá trình đó đều tác động trực tiếp đến đời sống xã hội và nguy cơ phơi nhiễm của giới trẻ.

Cuối cùng, thông qua chương trình hôm nay, chúng tôi mong muốn gửi thông điệp tới quý độc giả, khán giả: Dù ngoài kia có bao nhiêu lời lẽ quảng cáo hoa mỹ đi chăng nữa, chúng ta hãy luôn tỉnh táo, đặt ưu tiên bảo vệ thanh thiếu niên lên trên hết và tin tưởng, đồng hành cùng những chính sách toàn diện của Đảng, Nhà nước và Chính phủ để bảo vệ vững chắc thế hệ tương lai.

Tọa đàm kết thúc sau hơn 1 giờ các chuyên gia cập nhật thông tin về tác hại của thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá mới với các dạng tinh vi như "túi ngậm nicotine"; đồng thời đưa ra những lời cảnh tỉnh cũng như những kiến nghị tâm huyết nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống tác hại của thuốc lá. Thông qua tọa đàm, có thể thấy các sản phẩm thuốc lá mới, dù biến tướng dưới hình thức nào – từ thuốc lá điện tử, nung nóng đến túi ngậm nicotine hay gắn mác "không nicotine"... đều tiềm ẩn nguy hại khôn lường. Bảo vệ cộng đồng, nhất là giới trẻ vì thế không chỉ là lời kêu gọi, mà đòi hỏi hành động quyết liệt của các nhà xây dựng chính sách, pháp luật; sự sát sao từ phía gia đình, nhà trường, và chung tay của toàn xã hội.