Nguyên nhân của vụ lũ quét, sạt lở đất ở Nepal: Những điều chúng ta đã biết?

Trận lũ quét xảy ra dọc biên giới Nepal - Trung Quốc hôm thứ Tư cho thấy, việc dự báo những vụ sạt lở đất và dòng bùn bất ngờ ở dãy Himalaya gần như là nhiệm vụ bất khả thi. Các chuyên gia cho biết, địa hình hiểm trở có thể biến một dòng sông bị đất đá chặn dòng thành dòng lũ dữ chỉ trong vài phút, trong khi biến đổi khí hậu có thể đang làm gia tăng nguy cơ xảy ra những thảm họa tương tự.

Nguyên nhân chính xác của vụ sạt lở đất và lũ quét chết người dọc biên giới Nepal - Trung Quốc vẫn chưa được xác định, nhưng các chuyên gia cho rằng nguy cơ xảy ra những sự kiện như vậy càng trở nên nghiêm trọng do địa hình cực kỳ hiểm trở của dãy Himalaya.

Ít nhất 160 người đã thiệt mạng và hàng trăm người mất tích sau thảm họa xảy ra vào sáng thứ Tư.

Video từ phía Trung Quốc cho thấy, bức tường bùn đất và mảnh vụn cuồn cuộn tràn qua một tòa nhà cao vài tầng, nhấn chìm công trình rồi cuốn phăng xe buýt và ô tô như những món đồ chơi.

Hiện còn quá sớm để đưa ra mối liên hệ chắc chắn với biến đổi khí hậu, nhưng những xu hướng đã được ghi nhận rõ ràng tại "Nóc nhà thế giới" cho thấy nguy cơ xảy ra các thảm họa như vậy đang gia tăng.

Sạt lở đất, sau đó là rung chấn

Ngoại trưởng Nepal Shishir Khanal cho biết, trận động đất nhiều khả năng đã gây ra sạt lở đất, khiến một con sông bị chặn dòng. Nước sau đó dồn lại và tràn xuống hạ lưu.

Một người dân đi bộ trên con phố ngập bùn ở Devighat, thuộc huyện Nuwakot, Nepal, ngày 26/8/2026. (Ảnh: Prakash Mathema, AFP qua France24)

Trong một thông báo mới, Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cho biết, sự kiện ban đầu được xác định là một trận động đất mạnh 4,4 độ richter, nhưng "phân tích bổ sung các sóng địa chấn có chu kỳ dài cho thấy năng lượng địa chấn thực tế được tạo ra bởi một vụ sạt lở đất".

Một đánh giá sơ bộ của Trung tâm Phát triển miền núi tổng hợp quốc tế (ICIMOD) có trụ sở tại Kathmandu cho thấy, "không có bất thường" từ phía khu vực biên giới của Trung Quốc.

"Chúng tôi cho rằng một trận lở đá - băng đã xảy ra tại Nepal, chặn dòng sông Lhende và gây ra chuỗi sự kiện lũ quét", Sarthak Shrestha, chuyên gia phân tích viễn thám và thông tin địa lý của ICIMOD, nói với AFP.

Hatim Sharif, nhà thủy văn học tại Đại học Texas ở San Antonio, nói với AFP rằng một điều khiến ông chú ý là trước đó không có mưa.

"Điều đó về cơ bản khiến mọi hệ thống cảnh báo lũ đang được vận hành trên thế giới đều không thể phát huy tác dụng", ông nói.

"Chạy cũng không giúp ích"

Sharif cho biết, đến khi bạn nhìn thấy dòng bùn đang ập tới thì đã quá muộn.

"Chạy sẽ không giúp ích", ông nói, đồng thời cho rằng cố gắng chạy thoát bằng phương tiện cũng không hiệu quả, bởi bùn và nước di chuyển với tốc độ cao tạo thành một tổ hợp chết người "giống như bê tông lỏng".

Theo ước tính của ông, giải pháp duy nhất là leo lên một khu vực cao hơn ít nhất khoảng 6 m.

Về lâu dài, một giải pháp khả thi có thể là lắp đặt các thiết bị đo mực nước sông có khả năng truyền dữ liệu thay đổi theo thời gian thực tới cơ quan chức năng, qua đó giúp người dân có 20-30 phút cảnh báo trước khi nguy hiểm xảy ra.

Dorothy Heinrich, nhà nghiên cứu tại Đại học Reading của Anh, nói với AFP: "Ở những khu vực miền núi này, lòng sông có thể khá hẹp tại một số khu vực".

Bất cứ thứ gì chặn dòng sông, dù là tuyết lở hay sạt lở đất, đều có thể dẫn đến "sự tích tụ một lượng nước lớn, sau đó tạo ra những trận lũ quét có tốc độ cực nhanh".

Qianggong Zhang, người đứng đầu bộ phận rủi ro khí hậu và môi trường tại ICIMOD, cảnh báo về khả năng xảy ra một trận lũ thứ hai do tình trạng tắc nghẽn dòng chảy ở thượng nguồn vẫn đang tiếp diễn.

Những xu hướng liên quan đến biến đổi khí hậu

Nepal cũng có nguy cơ xảy ra lũ do vỡ hồ băng (GLOF) - hiện tượng lượng nước khổng lồ tích tụ trong các hồ được cung cấp nước từ băng tan bất ngờ thoát ra, gây ra những trận lũ quét có sức tàn phá nghiêm trọng.

Một thảm họa tương tự xảy ra vào tháng 7/2025 bắt nguồn từ huyện Gyirong của Trung Quốc, sau đó dòng nước tràn vào huyện Rasuwa của Nepal. Tuy nhiên, giới chức chưa cho biết liệu GLOF có phải nguyên nhân của sự kiện mới nhất hay không.

Trong những ngày và tuần tới, các nhà khoa học trên thế giới sẽ nghiên cứu khả năng thảm họa này có liên quan đến biến đổi khí hậu hay không, thông qua phương pháp gọi là "nghiên cứu quy thuộc khí hậu". Phương pháp này nhằm đánh giá một hiện tượng có khả năng xảy ra như thế nào trong điều kiện khí hậu hiện nay (vốn đã ấm lên do phát thải từ việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch) so với thời kỳ trước công nghiệp.

"Chúng ta biết các xu hướng biến đổi khí hậu ở Himalaya đang diễn ra như thế nào. Có độ tin cậy cao rằng các đợt nắng nóng sẽ gia tăng, sông băng tiếp tục thu hẹp, băng vĩnh cửu suy giảm. Những yếu tố này có thể thúc đẩy các hiện tượng như sạt lở đất và lũ quét do vỡ hồ băng", Heinrich nói.

Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng chỉ một "nghiên cứu quy thuộc khí hậu" đối với chính sự kiện này mới có thể xác lập mối liên hệ chắc chắn.

Thế Hải(Theo France24, CNN)