Nhà giáo dục Giản Tư Trung: Tự lực khai phóng là hành trình trọn đời

Bên cạnh giảng dạy và điều hành, ông là tác giả của nhiều cuốn sách có sức ảnh hưởng, trong đó có cuốn Đúng việc - Một góc nhìn về câu chuyện khai minh, đã tái bản 16 lần với hơn 300.000 bản in. Đoạn trích Làm việc cũng là làm người của cuốn sách này đã được đưa vào sách Ngữ văn 11, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, tiếp tục lan tỏa giá trị khai phóng đến thế hệ trẻ.

Từ việc khai tâm, mở trí bản thân

* Thị trường sách Việt Nam ít có cuốn sách giáo dục nào được yêu thích bền bỉ suốt hơn 10 năm như "Đúng việc - Một góc nhìn về câu chuyện khai minh" của ông. Điều gì đã thôi thúc ông viết nên cuốn sách này?

- Ý tưởng viết cuốn sách bắt nguồn từ những trăn trở của tôi trong nhiều năm về việc khai minh bản thân. Từ trải nghiệm của mình, tôi nhận ra không ít người cũng có những băn khoăn tương tự. Tôi tự hỏi: Nếu chia sẻ những góc nhìn của mình, biết đâu sẽ có ai đó tìm thấy điều gì hữu ích cho hành trình của họ.

Vào năm 2002, trong một buổi chiều cuối tuần ở London, theo thói quen, tôi thường thả bộ xung quanh thành phố. Thời tiết se lạnh, tôi vô tình ngồi nghỉ chân dưới bức tượng đô đốc Nelson ở quảng trường Trafalgar và nhìn thấy bức phù điêu có dòng chữ: "England expects every man will do his duty", tạm dịch: Nước Anh mong muốn mỗi người dân làm tốt công việc của mình.

Nhà giáo dục Giản Tư Trung

Đó là một trong nhiều khoảnh khắc khai sáng tôi. Nó gợi ra cho tôi mấy tiền đề: Một quốc gia sẽ thịnh vượng và văn minh khi phần lớn mỗi người dân làm đúng và làm tốt công việc của mình; một tổ chức sẽ hùng mạnh khi phần lớn thành viên trong tổ chức làm đúng và làm tốt việc của mình; một gia đình sẽ xào xáo khi chỉ cần có một thành viên nào đó làm không đúng, hoặc làm không tốt việc của mình; một người chỉ thành công bền vững và hạnh phúc đích thực khi người đó làm đúng và làm tốt tất cả công việc của mình.

Thế nhưng, "việc là việc gì" và "thế nào là đúng"? Đi tìm lời giải cho những câu hỏi đó cũng chính là hành trình khai minh của muôn người và muôn đời.

* Mất 13 năm, từ năm 2002 đến năm 2015, để cuốn sách ra đời, vì sao ông lại mất nhiều thời gian như vậy?

- Vì tôi thấy để hiểu những vấn đề cốt lõi của khai minh đã khó, diễn đạt để người khác hiểu còn khó hơn nhiều. Đặc biệt, khi muốn bình dị hóa những lĩnh vực vốn được xem là phức tạp và trừu tượng như triết học, tôn giáo, lịch sử, chính trị hoặc văn hóa thì càng cần nhiều thời gian để chiêm nghiệm và chắt lọc.

Tôi luôn nghĩ rằng, 1 trong những sứ mệnh quan trọng của giáo dục là giúp những điều lớn lao trở nên gần gũi, giúp những điều phức tạp trở nên dễ hiểu, mà không làm mất đi chiều sâu của nó. Đây là thách thức không chỉ của riêng tôi, mà của bất kỳ nhà giáo dục nào ở bất kỳ thời đại nào.

Bên cạnh đó, quá trình biên tập và xuất bản cuốn sách cũng trải qua không ít khó khăn. Nhưng cuối cùng, sau 13 năm thai nghén, cuốn sách cũng được ra đời. Từ lần in đầu tiên với 5.000 bản, đến nay sách đã tái bản 16 lần.

Tôi rất biết ơn vì cuốn sách được đón nhận nồng nhiệt, đặc biệt là việc những suy tư trong cuốn sách đã tìm được sự đồng cảm nơi bạn đọc. Đoạn trích đưa vào sách giáo khoa cũng là đoạn mà nhiều người yêu thích: "Làm việc cũng là làm người". Có lẽ bởi đó là một điều rất giản dị, nhưng cũng là điều mỗi người phải học và thực hành cả đời.

* Điều đó có nghĩa là, nhìn vào cách làm việc của một người thì có thể thấy con người của họ? Điều này có đúng ở mọi khía cạnh của xã hội không?

- Đúng vậy. Nhìn vào cách một người làm việc, ta có thể thấy phần nào con người của họ.

Có thể mở rộng ra trong xã hội: Với doanh nhân, làm ăn cũng là làm người, anh chị là người thế nào thì anh chị sẽ làm ăn thế ấy. Không thể nói "anh kia tuy làm ăn bậy bạ nhưng là người rất đàng hoàng", không thể có kiểu đàng hoàng kỳ lạ như thế được. Với giáo viên, làm thầy cô cũng là làm người; với phụ huynh, làm cha mẹ cũng là làm người...

Tư tưởng này nếu con trẻ hiểu sớm thì rất quý. Việc của học sinh là học, nên phải học đàng hoàng, không phải vì thưởng phạt, mà đơn giản vì đó là con người của mình.

Tinh thần "làm việc cũng là làm người" cốt lõi nằm ở 2 chữ: Tử tế. Nhưng cần minh định rõ: Tử tế đích thực là khi ta lấy sự tử tế làm mục đích, chứ không phải phương tiện để đạt được mục đích. Chẳng hạn, ta chăm sóc cha mẹ vì ta là một người con hiểu đạo nghĩa, chứ không phải để được chia gia tài nhiều hơn. Nếu sự tử tế chỉ để nhằm đạt được một lợi ích nào đó, thì đó chưa phải là sự tử tế đích thực.

Nhiều người ngày xưa không có điều kiện học hành nhưng con cái họ vẫn nên người. Họ có thể không dạy bằng những lời hay ý đẹp (ngôn giáo), nhưng họ dạy bằng chính sự tử tế, lòng nhân ái và cách sống của mình (thân giáo). Tôi tin rằng, cách sống và đời sống của chính cha mẹ, thầy cô là một trong những bài học vĩ đại nhất dành cho con trẻ.

Đoạn trích “Làm việc cũng là làm người” trong sách “Ngữ văn 11”, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống

Hạnh phúc đích thực

* Ông nói rằng, giáo dục khai phóng là hành trình để trở thành con người tự do. Theo ông, tự do đích thực là gì?

- Theo tôi, nếu không có tự do đích thực thì sẽ không có hạnh phúc đích thực. Tự do đích thực phải dựa trên nền tảng khai minh, bởi lẽ, tự do thì khác với hoang dã, khác với nô lệ, khác với công cụ.

Một con người tự do là người có khả năng dung hợp được 3 mối quan hệ quan trọng.

Thứ nhất là dung hợp giữa bên trong và bên ngoài. Nếu không thì con người rất dễ sống giả, sống ảo, hoặc sống để "diễn" cho người khác xem.

Thứ hai là dung hợp giữa mình và người. Con người có thể ở một mình, ngủ một mình, nhưng không thể sống một mình. Tự do của mình không thể được xây dựng trên sự tổn hại đến tự do của người khác. Chẳng hạn, nhân danh tự do ca hát mà hát karaoke gây ô nhiễm tiếng ồn cho cả khu phố thì đó không còn là tự do nữa.

Thứ ba là dung hợp giữa mình với trời (tự nhiên, thần linh và vũ trụ). Con người càng trưởng thành càng nhận ra mình không phải là trung tâm của tất cả, mà là một phần trong một bức tranh toàn cảnh lớn hơn.

Trong cuộc sống, nhiều phân cực và xung đột thực ra xuất phát từ việc thiếu khai minh. Cha mẹ nhân danh tình thương để áp đặt con cái. Con cái nhân danh tự do để chống lại cha mẹ. Trong khi đó, tình thương và tự do là 2 phẩm giá đẹp nhất của con người, nếu đều dựa trên nền tảng khai minh thì chúng không hề mâu thuẫn với nhau.

Tôi thường chia sẻ rằng, tình thương khai minh là giúp người khác được sống theo cách của họ mà mình vẫn vui. Còn tự do khai minh là sống theo cách của mình mà không làm đau lòng người khác.

* Khai tâm và mở trí, theo ông điều nào khó hơn?

- Ngày nay, trong thời đại bùng nổ của AI, việc khai trí trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, nhờ việc dễ dàng truy cập kho tàng tri thức khổng lồ. Nhưng khai tâm lại trở thành một thách thức sống còn.

Ví dụ, khi đọc tin tức về chiến tranh, xung đột, nếu chỉ nhìn vào phe nào thắng - thua, vũ khí nào mạnh - yếu, mà vô cảm trước máu và nước mắt của đồng loại, đó là lúc cái tâm của chúng ta đang bị đứt gãy.

Khai tâm là đánh thức lòng trắc ẩn. Khi có lòng trắc ẩn và tình thương, ta không chỉ không làm điều sai trái, mà còn biết đau nỗi đau của người khác và thôi thúc mình hành động để xoa dịu nỗi đau đó.

* Cảm ơn những chia sẻ của ông!