Nhà Hồ và cuộc cách mạng hỏa khí chấn động sử Việt

Nhắc đến nhà Hồ (1400–1407), nhiều người thường nhớ đến những cải cách hành chính, tiền giấy hay việc xây dựng Thành Nhà Hồ. Tuy nhiên, triều đại ngắn ngủi này còn để lại một di sản quan trọng khác ở lĩnh vực quân sự. Dưới sự lãnh đạo của Hồ Quý Ly và đặc biệt là tài năng của Hồ Nguyên Trừng, Đại Việt đã tiến hành một cuộc cách mạng về hỏa khí, đưa súng thần công từ một loại vũ khí mới mẻ trở thành lực lượng có vai trò chiến lược.

Dù nhà Hồ nhanh chóng sụp đổ trước cuộc xâm lược của quân Minh, những thành tựu về kỹ thuật quân sự mà họ để lại vẫn được các nhà sử học đánh giá là một trong những bước tiến lớn nhất trong lịch sử quân sự Việt Nam thời trung đại.

Ngược dòng lịch sử, vào cuối thế kỷ XIV, thế giới đang bước vào thời kỳ chuyển mình mạnh mẽ của công nghệ quân sự. Thuốc súng, được phát minh tại Trung Quốc từ nhiều thế kỷ trước, không còn chỉ dùng để chế tạo hỏa tiễn hay bom lửa mà đã được ứng dụng để tạo ra các loại pháo kim loại có khả năng bắn đạn bằng sức nổ. Loại vũ khí này nhanh chóng chứng minh ưu thế vượt trội so với cung nỏ hay máy bắn đá truyền thống. Những quốc gia nắm bắt được công nghệ hỏa khí sớm đều có cơ hội tạo ra lợi thế đáng kể trên chiến trường.

Đại Việt thời cuối Trần cũng đứng trước yêu cầu phải đổi mới quân sự. Sau ba lần đánh bại quân Nguyên – Mông, đất nước bước vào giai đoạn suy yếu với nhiều cuộc nổi dậy và xung đột nội bộ. Trong khi đó, phương Bắc liên tục phát triển các loại hỏa khí mới. Hồ Quý Ly, một nhà chính trị có tư duy cải cách mạnh mẽ, hiểu rằng nếu tiếp tục dựa hoàn toàn vào các phương thức tác chiến truyền thống thì Đại Việt sẽ dần tụt hậu trước những thay đổi của thời đại.

Người hiện thực hóa tầm nhìn đó chính là Hồ Nguyên Trừng, con trưởng của Hồ Quý Ly. Không chỉ là một võ tướng, ông còn là một kỹ sư quân sự xuất sắc, nổi tiếng với khả năng nghiên cứu và chế tạo vũ khí. Các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư cùng tác phẩm Nam Ông mộng lục đều ghi nhận Hồ Nguyên Trừng là người chỉ huy việc chế tạo nhiều loại hỏa khí, trong đó nổi bật nhất là "thần cơ sang pháo". Đây được xem là dạng đại bác sơ khai, sử dụng thuốc súng để bắn đạn đá hoặc đạn kim loại với sức công phá vượt xa các loại vũ khí trước đó.

Đạn đá ở thành nhà Hồ. Ảnh: Quốc Lê.

Điều đáng chú ý là nhà Hồ không chỉ chế tạo vài khẩu pháo để thử nghiệm mà còn hướng tới việc tổ chức hỏa khí thành một lực lượng chiến đấu có hệ thống. Đây chính là điểm khác biệt quan trọng so với nhiều quốc gia cùng thời. Hỏa khí không còn là công cụ hỗ trợ mà bắt đầu được tích hợp vào chiến thuật tác chiến, phòng thủ thành lũy và chiến tranh trên sông nước. Điều này đòi hỏi phải xây dựng các xưởng đúc quy mô lớn, đào tạo thợ chuyên môn, chuẩn hóa quy trình sản xuất thuốc súng và huấn luyện binh sĩ sử dụng loại vũ khí hoàn toàn mới.

Để chế tạo được thần công, trình độ luyện kim đóng vai trò quyết định. Đại Việt vốn có truyền thống đúc đồng lâu đời từ thời văn hóa Đông Sơn, sau đó tiếp tục phát triển qua các triều Lý và Trần với những công trình nổi tiếng như chuông, tượng Phật và vạc đồng. Nhà Hồ đã tận dụng nền tảng kỹ thuật ấy để sản xuất những nòng pháo đủ dày và chắc nhằm chịu được áp lực của thuốc súng. Đây là một thành tựu kỹ thuật rất đáng kể vì chỉ cần sai lệch nhỏ trong tỷ lệ hợp kim hoặc quá trình đúc cũng có thể khiến khẩu pháo phát nổ ngay khi khai hỏa.

Bên cạnh pháo, quân đội nhà Hồ còn sử dụng nhiều loại hỏa khí khác như hỏa tiễn, hỏa cầu và các thiết bị sử dụng thuốc súng. Sự kết hợp giữa nhiều loại vũ khí mới cho thấy triều đình đã có nhận thức khá toàn diện về vai trò của công nghệ trong chiến tranh. Đây là tư duy vượt trước thời đại nếu đặt trong bối cảnh Đông Nam Á cuối thế kỷ XIV.

Một minh chứng rõ ràng cho trình độ kỹ thuật của Hồ Nguyên Trừng chính là việc ông được triều Minh trọng dụng sau khi nhà Hồ thất bại. Năm 1407, sau khi Đại Việt bị quân Minh xâm lược, Hồ Nguyên Trừng bị bắt đưa sang Trung Quốc. Thay vì bị xử tử, ông được giao phụ trách việc chế tạo hỏa khí cho triều đình Minh. Theo nhiều tài liệu Trung Quốc, ông tham gia cải tiến kỹ thuật sản xuất pháo và được đánh giá rất cao về năng lực chế tạo. Việc một kỹ sư quân sự của Đại Việt được giao đảm nhiệm công việc quan trọng trong ngành quân giới của một đế quốc hùng mạnh là minh chứng thuyết phục cho trình độ công nghệ mà nhà Hồ đã đạt được.

Đáng tiếc rằng, những thành tựu kỹ thuật quân sự của nhà Hồ không thể cứu vãn số phận của triều đại. Khi quân Minh tiến hành xâm lược, nhà Hồ tuy sở hữu nhiều loại vũ khí tiên tiến nhưng lại gặp bất lợi về nhiều mặt. Triều đại mới thành lập chưa tạo được sự đồng thuận rộng rãi trong xã hội, bộ máy chính quyền còn thiếu ổn định, chiến lược phòng thủ có nhiều hạn chế và quân Minh cũng sở hữu lực lượng hỏa khí rất mạnh. Công nghệ hiện đại có thể tạo ra ưu thế trên chiến trường, nhưng không thể thay thế yếu tố con người, tổ chức và lòng dân. Sự thất bại của nhà Hồ vì thế trở thành bài học kinh điển về giới hạn của sức mạnh kỹ thuật khi thiếu nền tảng chính trị – xã hội vững chắc.

Dẫu vậy, ảnh hưởng của cuộc cách mạng hỏa khí không chấm dứt cùng sự sụp đổ của triều Hồ. Trong các triều đại sau, đặc biệt là thời Lê sơ, kỹ thuật chế tạo pháo vẫn tiếp tục được duy trì và phát triển. Đến thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, pháo binh trở thành lực lượng quan trọng trong cả chiến tranh trên bộ lẫn trên biển, đồng thời tiếp tục tiếp thu kỹ thuật từ các nước châu Âu. Sang triều Nguyễn, nghệ thuật đúc thần công đạt đến đỉnh cao với hàng trăm khẩu đại bác bằng đồng, trong đó đặc biệt nổi tiếng là Cửu vị Thần công ở Kinh thành Huế. Dù đã có nhiều cải tiến qua nhiều thế kỷ, nền móng của truyền thống hỏa khí Việt Nam vẫn có thể truy nguyên về những nỗ lực tiên phong dưới thời nhà Hồ.

Ngày nay, số lượng hiện vật hỏa khí còn lại từ thời Hồ không nhiều, khiến việc nghiên cứu chủ yếu dựa vào thư tịch cổ và khảo cổ học. Tuy nhiên, càng có nhiều phát hiện mới, các nhà nghiên cứu càng nhận thấy rằng triều Hồ không đơn thuần là một vương triều cải cách về hành chính hay kinh tế, mà còn là một trong những trung tâm đổi mới công nghệ quân sự quan trọng nhất của Đại Việt thời trung đại. Cuộc cách mạng hỏa khí mà Hồ Quý Ly và Hồ Nguyên Trừng khởi xướng tuy không thể thay đổi kết cục của triều đại, nhưng đã mở đầu cho một giai đoạn phát triển mới của kỹ thuật quân sự Việt Nam, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử chế tạo vũ khí và nghệ thuật chiến tranh của dân tộc.

Giống cừu kỳ lạ với bốn sừng cong đối xứng và gần như không có đuôi