'Nhà khoa học nông dân' tạo giống nếp thơm được cấp bằng bảo hộ giống

Giữa vùng Tứ giác Long Xuyên, nơi được xem là “vựa lúa” của Đồng bằng sông Cửu Long cái tên Từ Bá Đạt đã trở nên quen thuộc với nông dân. Không phải nhà khoa học chuyên nghiệp, ông vẫn được nhắc đến như một “nhà chọn giống” thực thụ, người đã dành gần hai thập kỷ để theo đuổi giấc mơ tạo ra giống nếp Việt mang dấu ấn riêng.

Hành trình ấy bắt đầu từ những trăn trở, tại sao nông dân trong nước vẫn phải nhập giống lúa nếp từ nước ngoài, trong khi điều kiện đất đai hoàn toàn có thể sản xuất được những giống nếp chất lượng cao hơn của ông.

Ông Từ Bá Đạt và giống Nếp thơm AG vừa được Bộ NN-MT cấp bằng bảo hộ giống cây trồng. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

Năm 2025, giống lúa Nếp thơm AG của nông dân Từ Bá Đạt ở xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang (địa phận huyện Châu Phú trước đây) đã được Cục Trồng trọt và bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cấp bằng bảo hộ. Quyền sở hữu giống thuộc về ông Từ Bá Đạt, đồng sở hữu là Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh An Giang. Tác giả chính của giống là ông Huỳnh Quang Tín, các đồng tác giả gồm ông Từ Bá Đạt và bà Đặng Hồng Cúc.

Việc được bảo hộ đồng nghĩa giống Nếp thơm AG được công nhận là giống mới tại Việt Nam. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ thành quả nghiên cứu, đồng thời tạo điều kiện để phát triển, thương mại hóa giống nếp đặc sản của địa phương.

Giống nếp này có những ưu điểm vượt trội so với các loại nếp ngoại nhập, đặc biệt là nếp Thái. Về đặc tính sinh học, Nếp thơm AG có hạt trắng, dài, cây cứng cáp, đẻ nhánh mạnh và khả năng chịu phèn, kháng sâu bệnh cực tốt. Đặc biệt, thời gian sinh trưởng của giống nếp này khá ngắn, chỉ khoảng 97 ngày cho vụ Đông Xuân và khoảng 100 ngày cho vụ Hè Thu và Thu Đông, rất phù hợp cho vùng thâm canh 3 vụ/năm.

Hiệu quả kinh tế mà nó mang lại là con số biết nói. Trong khi năng suất lúa thường chỉ đạt khoảng 8-8,5 tấn/ha, thì nếp của ông Đạt có thể đạt từ 9 đến 11 tấn/ha. Thậm chí, nhiều nơi bà con thu hoạch đạt kỷ lục 10-11 tấn/ha. Giá bán nếp cũng luôn cao hơn lúa thường, giúp lợi nhuận của nông dân tăng vọt. Chất lượng cơm nếp dẻo, mềm, mang mùi thơm đặc trưng của lá dứa, rất được thị trường ưa chuộng để làm bánh tét, nấu xôi hay cơm rượu.

Từ một vài hộ trồng thử, đến vụ Đông Xuân 2013-2014, diện tích trồng nếp tại Thạnh Mỹ Tây và các vùng lân cận như Đào Hữu Cảnh, Bình Phú, Tân Lập đã tăng đột biến gấp 6-7 lần, ước tính lên đến 2.500 ha với tổng sản lượng hơn 20.000 tấn.

Ông Đạt không giữ bí quyết cho riêng mình mà đã chuyển giao kỹ thuật, cung cấp giống cho các tổ viên trong Tổ hợp tác Nông nghiệp Thạnh Mỹ Tây để cùng nhân rộng giống cấp xác nhận. Nhờ đó, thương hiệu lúa giống của Tổ hợp tác đã trở thành một trong những nhà cung cấp hàng đầu của tỉnh An Giang, đem lại lợi nhuận hàng trăm triệu đồng mỗi năm cho các thành viên.

Ít ai biết rằng, trước khi gắn bó với nông nghiệp, ông Từ Bá Đạt từng theo đuổi hội họa và làm nghề dạy học. Năm 1991, do hoàn cảnh gia đình, ông trở về quê tiếp quản 1 ha ruộng. Đến năm 1993, ông mở rộng diện tích lên 3 ha và bắt đầu gắn bó lâu dài với cây lúa.

Từ thực tế sản xuất, việc phải nhập khẩu nếp trong khi điều kiện trong nước phù hợp đã thôi thúc ông tìm hướng đi mới. Năm 2004, ông tham gia các lớp tập huấn về kỹ thuật chọn tạo giống lúa, sau đó tiếp tục học nâng cao tại Viện Nghiên cứu và Phát triển Đồng bằng sông Cửu Long. Đến năm 2006, ông bắt đầu thử nghiệm lai tạo giống nếp chất lượng cao.

Trên diện tích canh tác của mình, ông dành 13 thửa ruộng nhỏ, mỗi thửa từ 30–40m², để trồng các dòng nếp khác nhau, phục vụ việc so sánh, chọn lọc các đặc tính ưu việt.

Trong quá trình nghiên cứu, ông kết hợp kinh nghiệm thực tiễn với việc ứng dụng công nghệ số để lưu trữ dữ liệu, theo dõi sinh trưởng và đánh giá sâu bệnh. Ông cho biết việc này giúp nâng cao độ chính xác trong chọn giống và rút ngắn thời gian thử nghiệm.

Bên cạnh đó, ông còn chủ động cải tiến thiết bị phục vụ sản xuất. Khi tổ hợp tác cần máy tách hạt nhưng chi phí cao, ông đã tự nghiên cứu, chế tạo với chi phí thấp hơn và đưa vào sử dụng hiệu quả. Đồng thời, ông đề xuất phương thức tổ chức sản xuất tập trung, trong đó lúa giống được thu mua với giá cao hơn 10–15% so với lúa thương phẩm.

Suốt 18 năm ròng rã, ông Đạt đã kiên trì theo đuổi mục tiêu của mình bất chấp những rào cản về thủ tục pháp lý để được công nhận giống quốc gia. Có những lúc khó khăn bủa vây, nhưng niềm tin vào giá trị của hạt nếp quê hương đã giữ ông ở lại với đồng ruộng.

“Với một công trình nghiên cứu mang tính ưu việt như vậy tôi quyết tâm nuôi dưỡng đứa con tinh thần của mình cho đến cùng, có nghĩa là phải từng bước nhờ ngành nông nghiệp, các ngành chức năng tạo điều kiện thuận lợi để chúng tôi hợp thức hóa ý tưởng sáng tạo rồi phổ biến hạt giống giúp nông dân có cơ hội làm giàu”, ông chia sẻ.

.Đến nay, khi Nếp thơm AG đã chính thức được bảo hộ, ông vẫn không ngừng nghỉ. Mục tiêu tiếp theo của "lão nông 4.0" này là tiếp tục chọn lọc các dòng thuần để rút ngắn thời gian sinh trưởng xuống còn 90 ngày mà vẫn giữ nguyên năng suất và hương vị.

Mời độc giả xem thêm video Câu chuyện giống lúa mùa đến hạt gạo "ngon nhất thế giới":

(Nguồn: Nhân Dân)