Nhà sàn bản Mường - Những tục lệ ít người biết

Đến nhà sàn bản Mường, nghe người già kể chuyện, khám phá những phong tục và quy tắc sinh hoạt được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Những lời dạy huyền bí

Ít ai biết rằng, hình dáng của ngôi nhà sàn Mường không phải là sự sáng tạo ngẫu nhiên. Trong áng mo cổ “Đẻ đất, đẻ nước” của người Mường có đoạn kể lại rằng Lang Đá Cần - vị Lang đầu tiên cai quản đất Mường đi bẫy và bắt được một con rùa. Con rùa van nài Lang đừng giết thịt, bù lại rùa mách bảo cho cách làm nhà:

“Bốn chân tôi là bốn cột cái

Hai mai tôi là hai mái nhà

Xương sống tôi là đòn nóc

Chặt cây lim làm cột

Lạt buộc bằng cây giang

Cỏ gianh dùng để lợp...”

Từ lời dạy huyền bí ấy, người Mường đã nương vào núi rừng, dựng lên những ngôi nhà mang dáng dấp chiếc mai rùa. Với những chân cột cao, phù hợp với địa hình miền núi, giúp hạn chế ảnh hưởng của nước lũ và tránh thú dữ, nếp nhà ra đời như một gạch nối linh thiêng giữa con người và thế giới tự nhiên.

Những chân cột cái vững chãi nâng đỡ ngôi nhà sàn, gợi nhắc tích xưa về cách người Mường học làm nhà từ hình dáng con rùa trong áng mo “Đẻ đất, đẻ nước”.

Với người Mường Thạch Lập, dựng một ngôi nhà sàn không chỉ là dựng chốn ở, mà là xác lập trật tự gia phong của một gia tộc tứ đại đồng đường. Một ngôi nhà hoàn chỉnh phải làm đủ 5 gian, và sự phân chia này cũng nghiêm ngặt.

Gian ngoài cùng là nơi để đón khách. Gian thứ hai là khu vực linh thiêng tuyệt đối - nơi đặt bàn thờ tổ tiên. Gian thứ ba là nơi chốn nghỉ ngơi thanh tĩnh của ông bà. Gian tiếp theo là không gian riêng tư cho vợ chồng chủ nhà. Và gian cuối cùng, nơi ngủ nghỉ của con cháu trong gia đình.

Đáng chú ý, việc dựng đủ 5 gian nhà là trọng trách gánh trên vai người con trai cả - người nắm giữ trách nhiệm hương khói cho dòng họ.

Trong không gian ấy, gian thờ luôn chiếm vị trí độc tôn. Cây cột cái - trụ lực sống còn của cả ngôi nhà - được gọi bằng cái tên đầy uy quyền: “Chúa Hóc”. Cây cột này là tâm điểm linh hồn của toàn bộ căn nhà.

Khi bước chân lên sàn nhà, nghi thức bắt buộc đầu tiên của bất kỳ ai, dù là người trong nhà hay khách lạ không phải là đi tìm gia chủ chào hỏi, mà là hướng thẳng về gian thờ cúi đầu kính lễ. Người Mường tin rằng tổ tiên luôn hiện diện trên cao. Cúi lễ trước gian thờ là lời xin phép chân thành nhất trước khi bước vào không gian sống của gia đình.

Ở không gian sinh hoạt quanh gian thờ, vị trí ngồi không phụ thuộc vào tuổi tác hay sự giàu có, mà phụ thuộc hoàn toàn vào thứ bậc dòng họ. Phía ngoài, vị trí ưu tiên dành cho đại diện bên ngoại. Phía trong, vị trí trang trọng dành cho đại diện bên nội.

Dù một người cháu bên nội có lớn tuổi hơn một người cậu bên ngoại, trật tự ngồi vẫn không bao giờ được phép đảo lộn. Quy tắc này tạo nên một kỷ cương rành rọt, giữ cho gia phong luôn êm đẹp qua nhiều đời.

Tục kiêng kỵ kỳ lạ: Không được “thò chân” qua cửa sổ

Trong số những quy tắc cổ xưa, có một điều kiêng kỵ thầm lặng mà người ngoài cộng đồng rất ít khi nghe tới: Tuyệt đối không được duỗi chân hoặc thò chân qua cửa sổ nhà sàn.

Người Mường có thể ngồi bên khung cửa hóng gió rừng, đưa tay ra đón ánh nắng hay trò chuyện với người dưới sân, nhưng hành vi đưa chân qua cửa sổ lại bị coi là một sự xúc phạm nghiêm trọng. Theo quan niệm truyền lại, cửa sổ nhà sàn không chỉ là nơi đón khí trời mà còn là “đôi mắt” của ngôi nhà. Đưa chân qua cửa sổ là hành vi thiếu tôn trọng đối với không gian sống và những người xung quanh.

Trẻ em người Mường từ khi mới biết bò đã được người lớn chỉnh sửa tư thế ngồi. Những lời nhắc nhở không mang tính răn đe lý thuyết, mà thẩm thấu tự nhiên vào nếp sống hằng ngày, luyện cho mỗi người Mường sự chỉn chu, tinh tế từ trong tiềm thức.

Đóng vai trò như ngọn lửa giữ hơi ấm cho nếp nhà, những người già trong bản chính là kho tàng sống lưu giữ những nét văn hóa này. Đã ở tuổi ngoài 70, ông Phạm Hồng Tự (thôn Thạch Yến, xã Thạch Lập) là một trong những bậc cao niên am hiểu tường tận từng quy tắc, sự kiêng kỵ dưới mái nhà sàn. Ông Tự hằng ngày tỉ mỉ răn dạy con cháu từ cách đi nhẹ chân khi bước lên cầu thang, tư thế ngồi nghiêm cẩn trước gian thờ, cho đến việc nhắc nhở các cháu nhỏ tuyệt đối không được đưa chân ra cửa sổ. Với ông và người dân Thạch Yến, giữ được nếp nhà sàn là giữ được cái gốc của tổ tiên.

Đằng sau những quy tắc tưởng chừng khắt khe ấy không phải là hủ tục, mà là nét văn hóa đẹp đẽ, nơi con người biết kính tổ tiên, biết giữ trật tự trên dưới, và biết ứng xử văn minh ngay từ những cử chỉ nhỏ nhất dưới mái nhà sàn.