Nhà thám hiểm Mỹ kể 7 năm lần theo dấu vết hố sụt bí ẩn ở Việt Nam

Toàn cảnh hố sụt nhìn từ trên cao. Ảnh: Jungle Boss.

Năm 2018, sau lần đầu khám phá hang Sơn Đoòng, Kevin Ditamore về nhà, mở Google Earth để tìm hiểu thêm về địa hình Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (tỉnh Quảng Trị). Khi quan sát những khu vực phía Bắc và phía Tây, ông nhận thấy nhiều hang động đã được phát hiện, song vẫn còn những vùng đất "ít dấu chân người".

Một vệt đen trên ảnh vệ tinh nhanh chóng thu hút sự chú ý của nhà thám hiểm người Mỹ. "Ngay khi nhìn thấy, địa hình xung quanh khiến tôi nghĩ đến một hố sụt hình thành do hang động bên dưới bị sập trần. Thuật ngữ chuyên môn gọi dạng địa hình này là doline", Kevin kể với Tri Thức - Znews.

Dùng công cụ đo trên Google Earth, ông ước tính hố sụt có đường kính khoảng 165 m, lớn hơn đáng kể so với 2 hố sụt từng được phát hiện ở Sơn Đoòng là Vọng khủng long và Vườn địa đàng. Dấu tích này cũng hiện rõ hơn trên ảnh vệ tinh năm 2018 so với hình ảnh hiện nay, mở đầu cho hành trình 7 năm lần theo dấu vết hố sụt bí ẩn của Kevin.

Chuyên gia hang động người Mỹ Kevin Ditamore đu dây xuống hố sụt. Ảnh: Jungle Boss.

7 năm chờ đợi

Từ vệt đen trên ảnh vệ tinh, Kevin (hiện 66 tuổi) trở lại Việt Nam vào tháng 2/2019. Ông chia sẻ phát hiện này với một nhóm người đam mê thám hiểm hang động tại Hà Nội, dự định đến Phong Nha - Kẻ Bàng khảo sát vào tháng 3/2020. Tuy nhiên, đại dịch Covid-19 khiến toàn bộ kế hoạch đổ bể. Mãi đến tháng 5/2022, khi Việt Nam mở cửa biên giới trở lại, ông mới có dịp tiếp tục hành trình.

Một số thành viên trong nhóm, những người sau này thành lập Câu lạc bộ Hang động Hà Nội, cùng Kevin đến Phong Nha - Kẻ Bàng khám phá hang Rục Mòn. Tại đây, ông gặp chuyên gia hang động Lê Lưu Dũng, Giám đốc Jungle Boss, đơn vị chuyên tổ chức các chuyến thám hiểm và tour hang động tại Việt Nam.

Kevin kể với ông Dũng về hố sụt, cho xem những ảnh chụp màn hình Google Earth mà ông đã lưu từ nhiều năm trước. Ông Dũng tỏ ra quan tâm, hứa sẽ mời Kevin tham gia nếu có dịp tổ chức chuyến thám hiểm đến khu vực này.

"Mỗi lần trò chuyện, tôi đều nhắc Dũng về hố sụt. Có lẽ tôi đã hơi ám ảnh với nó", Kevin hài hước.

Vị trí phát hiện siêu hố sụt, kết quả đo vẽ sơ bộ trên Google Earth hố sụt có diện tích 2,18 ha. Ảnh: Google Earth/VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.

Bước ngoặt đến vào tháng 7/2024, khi ông Lê Lưu Dũng, ông Nguyễn Văn Úy (Phó giám đốc kiêm Giám đốc an toàn Jungle Boss), ông Phạm Hồng Thái (Giám đốc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng), cùng 2 thành viên của VQG Phong Nha - Kẻ Bàng và Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Bình (cũ) sang Mỹ dự hội nghị hang động thường niên của Hiệp hội Hang động Mỹ (NSS).

Trong cuộc gặp giữa đoàn Việt Nam và Hội đồng Thống đốc NSS, Kevin giới thiệu về hố sụt bí ẩn, đề xuất đưa khu vực này vào danh sách các địa điểm cần khảo sát, thám hiểm.

Tháng 3/2025, hố sụt được ghi nhận qua ảnh chụp từ thiết bị bay không người lái ở khoảng cách 2 km. Hai tháng sau, Jungle Boss tổ chức một chuyến khảo sát nhỏ, tìm đường tiếp cận miệng hố. Đoàn tìm được lối đi đến gần khu vực, chụp ảnh và quay video cận cảnh, nhưng chưa thể vào bên trong.

Đến tháng 6/2025, ông Lê Lưu Dũng liên lạc với Kevin khi nhà thám hiểm đang dự hội nghị thường niên của NSS tại New York, thông báo đoàn sẽ xuống hố sụt sau 4 tuần và hỏi Kevin có thể tham gia không.

"Tôi lập tức trả lời: Có!", Kevin nhớ lại.

Đoàn thám hiểm chuẩn bị lương thực, lên đường khám phá hố sụt trong vùng lõi Phong Nha - Kẻ Bàng. Ảnh: Kevin Ditamore.

6 ngày băng rừng đến miệng hố sụt

Kevin bay từ Nashville, bang Tennessee, đến Hà Nội. Từ đây, ông cùng một nhà thám hiểm hang động người Mỹ và một người đam mê khám phá hang động ở Hà Nội vào Phong Nha - Kẻ Bàng, nhập đoàn với đội ngũ khuân vác và hướng dẫn viên Jungle Boss. Tổng cộng 25 người tham gia hành trình kéo dài 6 ngày 5 đêm, băng qua một trong những khu vực xa xôi và hiểm trở nhất của vườn quốc gia.

Trong hai ngày đầu, đoàn đi bộ, leo trèo trên con đường gồ ghề vốn là tuyến đường kiểm lâm thỉnh thoảng đi tuần tra khu vực. Một số đoạn còn dấu lối mòn nhưng phần lớn hành trình là địa hình đá vôi hiểm trở. Nước mưa bào mòn bề mặt, tạo thành những khối đá có cạnh sắc như dao và hình thù kỳ lạ. Dây leo phủ kín nhiều tảng đá, thường xuyên vướng vào chân người đi.

"Chỉ một cú trượt ngã cũng có thể gây thương tích nghiêm trọng, ảnh hưởng đến an toàn của cả đoàn và đẩy chuyến thám hiểm vào tình thế nguy hiểm", chuyên gia hang động người Mỹ nói.

Đoàn thám hiểm dựng trại 1 và trại 2 tại những điểm có nguồn nước nhỏ dọc đường đủ cung cấp cho nhóm trong vài ngày. Mỗi ngày, các thành viên phải di chuyển khoảng 6-7 tiếng mới đến nơi nghỉ. Kevin đặc biệt ấn tượng với kỹ năng đi rừng của đội ngũ hướng dẫn viên bản địa. Họ có thể nhanh chóng biến một khoảng rừng thành khu cắm trại đầy đủ tiện nghi, tổ chức và thu xếp mọi thứ gọn gàng.

Sang ngày thứ 3, đoàn quay lại một đoạn ngắn trước khi rời lối mòn, tự tìm đường qua sườn núi đá vôi dốc đứng. Họ tiếp tục băng qua một thung lũng treo, rồi vượt 2 km cuối cùng để đến miệng hố sụt. Trại thứ 3 được thiết lập gần vành hố. Do khu vực này ở trên cao và không có nguồn nước, các thành viên phải nhiều lần trở lại trại 2 để gùi nước lên.

Trong lúc cả đoàn chuẩn bị chỗ nghỉ, Kevin lần đầu nhìn xuống lòng hố sụt. "Nước mắt hạnh phúc trào ra khi tôi nhìn thấy cảnh tượng ấy. Tôi đã chờ đợi khoảnh khắc này suốt 7 năm", ông kể, mô tả hố sụt là một cấu trúc địa chất đặc biệt, có kích thước tương đương một sân vận động bóng bầu dục chuyên nghiệp.

Toàn cảnh hố sụt nhìn từ trên cao. Ảnh: Jungle Boss.

3 cửa hang bị đất đá chặn lối

Để xuống đáy hố, các thành viên phải cố định dây thừng, vượt qua mép vực rồi đu dây thẳng đứng khoảng 50 m. Đây là đoạn đu dây tự do, không có điểm tựa cho chân. Sau khi tiếp đất, đoàn tiếp tục xuống một sườn đá dốc gần 45 độ, phủ đầy đá vụn lỏng lẻo. Đoạn này có độ chênh cao khoảng 50 m, dẫn xuống đáy hố.

Tuy nhiên, thử thách thực sự chỉ bắt đầu khi cả đoàn tiến vào khảo sát bên trong. Đáy hố gồ ghề, cây cối và thảm thực vật mọc dày đặc. Ngoài những cây lớn có thể nhận thấy qua ảnh vệ tinh, khu vực này còn có nhiều bụi rậm ken kín khiến các thành viên mất nhiều thời gian và sức lực để di chuyển.

Họ phải đi vòng quanh hố để khảo sát những vách đá, sau đó tìm kiếm những cửa hang ở trung tâm đáy hố.

Ông Kevin Ditamore đu dây xuống hố sụt. Ảnh: Kevin Ditamore.

Hố sụt tiếp nhận lượng nước lớn trong những đợt mưa dữ dội, nhưng trên bề mặt đáy không có dòng suối hay cửa thoát nước lớn nào lộ rõ. Theo quan sát của Kevin, nước dường như thấm xuống lòng đất qua hàng trăm vị trí, len qua các khe nứt và kẽ đá.

Từ những đặc điểm địa chất quan sát được, đoàn thám hiểm nhận định hố sụt có thể hình thành khi mái một hang động lớn bên dưới bị sập.

Chuyên gia hang động người Mỹ giải thích những hố sâu có vách dựng đứng nằm trong nền đá vôi gần như luôn là kết quả của quá trình xói mòn và sụp đổ cấu trúc đá bên dưới bề mặt.

Trước chuyến đi, nhóm kỳ vọng tìm thấy các cửa hang và thực tế đã phát hiện 3 vị trí như vậy. Bên trong có những khối thạch nhũ lớn cùng các cấu trúc hình thành trong hang động, cho thấy dấu hiệu của một hệ thống hang ngầm. Tuy nhiên, cả 3 cửa hang đều bị đất đá và vật liệu sụp đổ chặn lại, chỉ cách chân vách hố vài chục mét.

Vách hố dựng đứng, bên dưới là thảm thực vật được miêu tả như một khu rừng nguyên sinh. Ảnh: Jungle Boss.

Nhà thám hiểm cho rằng hố sụt hình thành khi phần mái của một khoang ngầm rất lớn đổ xuống. Những hố sụt dạng doline thường xuất hiện tại nơi các đường hang giao nhau. Quá trình xói mòn bên dưới lòng đất khiến khoang hang ngày càng mở rộng. Khi khoảng cách giữa các vách quá lớn, trần hang không còn đủ khả năng chịu lực và sụp xuống.

Đá trong hố sụt khá vụn, thiếu ổn định. Kevin nhận xét đá vôi ở đây có kết cấu gần giống phấn. Ông phỏng đoán khoang ngầm ban đầu có chiều rộng và chiều cao rất lớn, nhưng những đường hang dẫn vào khoang lại không đủ cao. Khi trần sập, đất đá và vật liệu vỡ đã bịt kín các lối dẫn này.

Theo chuyên gia, hố sụt có thể hình thành tương đối gần đây về mặt địa chất. Đáy hố chưa bị xói mòn đủ sâu để tạo thành đường hang thoát nước tại những điểm nước đang thấm xuống. Quá trình này có thể cần thêm vài nghìn năm mới hình thành được lối dẫn như vậy.

3 cửa hang đều bị đất đá chặn lại, bên ngoài là rừng nguyên sinh. Ảnh: Kevin Ditamore.

Hệ sinh thái dưới đáy hố cũng có những nét khác biệt so với khu vực bên ngoài. Đoàn bắt gặp 2 cây cổ thụ khổng lồ vừa đổ xuống, cành lá vẫn xanh tươi. Kevin nhận xét địa hình trong hố thiếu ổn định, không phải nơi an toàn để con người lưu lại lâu dài.

Một chi tiết khác thu hút sự chú ý của Kevin là những đống vỏ ốc lớn. Ông được nghe kể khỉ thường thu gom ốc, mang đến một địa điểm để cùng ăn. Trong một đống vỏ ốc, ông còn tìm thấy hộp sọ và xương hàm gần như nguyên vẹn của một con khỉ.

Đoàn nhiều lần nghe thấy tiếng khỉ gọi nhau trong rừng nhưng không nhìn thấy con nào. Kevin tin rằng chúng đã phát hiện sự xuất hiện của con người và có thể hoảng sợ trước sự xáo trộn bất ngờ này.

Những đống vỏ ốc, hộp sọ của khỉ bên trong hố sụt. Ảnh: Kevin Ditamore.

Không ủng hộ đưa khách du lịch vào hố sụt

Từ góc độ thám hiểm, Kevin đánh giá Phong Nha - Kẻ Bàng vẫn còn nhiều khu vực chưa được khám phá. Địa hình karst đặc trưng nơi đây còn tiềm ẩn khả năng phát hiện thêm nhiều hang động.

Hệ thống lưu vực trong khu vực vẫn chưa được tìm hiểu đầy đủ. Tại nơi đoàn khảo sát, không có dòng suối nào chảy thường xuyên trên bề mặt, toàn bộ nước mưa đều thấm xuống lòng đất.

Thảm thực vật đáng kinh ngạc tại hố sụt. Ảnh: Kevin Ditamore.

Nhóm xác định thêm một số cửa hang tiềm năng, có thể dẫn ngược vào hố sụt. Kevin dự định trao đổi với Jungle Boss về kế hoạch khảo sát những vị trí này khi trở lại Phong Nha - Kẻ Bàng vào mùa xuân năm tới.

Dù đánh giá khu vực còn nhiều tiềm năng nghiên cứu, nhà thám hiểm người Mỹ không ủng hộ tổ chức tour du lịch. Do nằm sâu trong khu vực hiểm trở, hố sụt chưa phù hợp để phát triển du lịch. Thay vào đó, nơi đây cần được tiếp tục khám phá, ghi chép và lập hồ sơ khoa học, tạo thêm cơ sở để bảo vệ hệ sinh thái nguyên sơ.

Tình yêu thám hiểm hang động

Kevin sinh ra tại Pennsylvania, bắt đầu khám phá hang động từ khi còn là thiếu niên với những hang nhỏ, lầy lội gần nơi sinh sống. Niềm tò mò về thế giới dưới lòng đất, những cấu trúc đá độc đáo và cơ hội đặt chân đến những nơi ít người từng tới đã theo ông suốt nhiều năm.

Khi trưởng thành, ông chuyển đến Colorado, tiếp tục thám hiểm hang động. Tuy nhiên, phải đến 15 năm gần đây, Kevin mới dành nhiều thời gian và tâm sức để theo đuổi đam mê này.

Năm 1997, ông chuyển đến Hawaii xây dựng một doanh nghiệp du lịch. Khi công việc đi vào ổn định, đội ngũ nhân viên có thể đảm nhận các hoạt động thường ngày, ông bắt đầu dành nhiều thời gian hơn để khám phá hang động trên thế giới.

Kevin cầm hộp sọ khỉ tìm thấy dưới đáy hố sụt. Ảnh: Kevin Ditamore.

Ông không nhớ chính xác số hang động từng đặt chân đến, nhưng ước tính ít nhất 300 cái, tại Mỹ và nhiều quốc gia như: Trung Quốc, New Zealand, Belize, Tây Ban Nha. Sau chuyến thám hiểm Việt Nam lần thứ 2 vào năm 2016, ông dành tình cảm đặc biệt cho "thế giới hang động" ở đây. Chuyến đi sắp tới sẽ đánh dấu lần thứ 14 Kevin trở lại Việt Nam.

Từ năm 2024, Kevin làm đại diện của Hiệp hội Hang động Quốc gia Mỹ (NSS) tại Việt Nam. Tổ chức này có hơn 8.000 thành viên và hơn 200 câu lạc bộ hang động trên khắp nước Mỹ.

"Khám phá hang động tại Việt Nam là sự tiếp nối niềm đam mê suốt đời của bản thân. Tôi biết ơn vì có cơ hội tìm hiểu một đất nước mà tôi đánh giá là đặc biệt tươi đẹp", ông nói.