Nhà toán học không bằng cấp, qua đời ở tuổi 32 và di sản hơn một thế kỷ

Srinivasa Ramanujan (22/12/1887 - 26/4/1920) là một trong những nhà toán học có ảnh hưởng sâu sắc nhất của thế kỷ XX. Sinh ra tại Erode, bang Tamil Nadu (Ấn Độ) và lớn lên chủ yếu ở thị trấn Kumbakonam, Ramanujan được biết đến với những đóng góp đặc biệt cho lý thuyết số, chuỗi vô hạn và hàm phân hoạch - những lĩnh vực nền tảng của toán học hiện đại.

Để tôn vinh những cống hiến của ông, năm 2012, Chính phủ Ấn Độ đã quyết định lấy ngày 22/12 - ngày sinh của Ramanujan - làm Ngày Toán học Quốc gia.

Thiên tài tự học giữa nghèo khó

Cuộc đời Ramanujan là một trường hợp hiếm có trong lịch sử khoa học. Sinh ra trong một gia đình nghèo, ông gần như không được đào tạo bài bản về Toán học theo con đường hàn lâm. Phần lớn kiến thức của Ramanujan là do tự học và tự khám phá, trong điều kiện thiếu thốn cả sách vở lẫn sự hướng dẫn chuyên môn.

Bước ngoặt đến với Ramanujan khi ông 16 tuổi và tiếp cận được cuốn Synopsis of Elementary Results in Pure and Applied Mathematics của George Shoobridge Carr - một tuyển tập hàng nghìn định lý Toán học. Từ nền tảng này, Ramanujan không chỉ kiểm chứng lại các kết quả có sẵn mà còn phát triển hàng loạt ý tưởng và định lý hoàn toàn mới.

Dù từng giành được học bổng vào Đại học Madras, Ramanujan sớm đánh mất cơ hội học tập chính quy vì quá mải mê theo đuổi Toán học, bỏ bê các môn học khác. Trong nhiều năm, ông sống trong cảnh thất nghiệp và nghèo đói, chỉ tập trung nghiên cứu.

Nhà toán học người Ấn Độ Srinivasa Ramanujan. Ảnh: Sameer1874.ongraphy

Những công thức “đến từ trực giác”

Điều khiến Ramanujan trở thành một huyền thoại không chỉ nằm ở kết quả toán học, mà còn ở cách ông làm toán. Ông thường ghi lại các công thức dưới dạng rời rạc, hầu như không kèm theo chứng minh hay lập luận trung gian. Về sau, các nhà toán học hàng đầu thế giới đã chứng minh rằng những công thức này hoàn toàn chính xác, thậm chí đi trước thời đại hàng chục năm.

Trong bối cảnh Toán học vốn đề cao tính hệ thống và chặt chẽ, phương pháp của Ramanujan được xem là vô cùng khác thường. Chính ông từng chia sẻ rằng nhiều ý tưởng Toán học đến với mình trong giấc mơ.

Từ Ấn Độ đến Cambridge (Anh)

Năm 1911, Ramanujan công bố bài báo khoa học đầu tiên trên Tạp chí của Hội Toán học Ấn Độ, gây chú ý trong giới chuyên môn. Tài năng của ông dần được công nhận, đặc biệt sau khi nhà toán học G.H. Hardy mời ông sang Đại học Cambridge (Anh) vào năm 1914.

Theo The Times Of India, ngay trước khi rời Ấn Độ, Ramanujan đã công bố một loạt 17 công thức đặc biệt để tính số pi. Những công thức này nổi bật bởi hiệu quả vượt trội: Chỉ cần rất ít hạng tử nhưng cho ra số lượng chữ số chính xác của pi nhiều hơn hẳn các phương pháp đương thời.

Dù cuộc đời ngắn ngủi và chịu ảnh hưởng nặng nề từ bệnh tật, Ramanujan đã để lại dấu ấn sâu đậm trong Toán học thế giới trước khi qua đời ở tuổi 32.

Di sản vượt ra ngoài Toán học

Hơn một thế kỷ sau, các công trình của Ramanujan vẫn tiếp tục phát huy giá trị. Các thuật toán hiện đại dùng để tính số pi với hàng trăm nghìn tỷ chữ số, tiêu biểu là thuật toán Chudnovsky, đều bắt nguồn từ ý tưởng của ông.

Đáng chú ý, những nghiên cứu gần đây tại Viện Khoa học Ấn Độ (IISc) cho thấy các công thức của Ramanujan còn có mối liên hệ bất ngờ với vật lý hiện đại, đặc biệt là các lý thuyết dùng để mô tả lỗ đen, nhiễu loạn và những hệ vật chất ở trạng thái cực hạn. Điều này cho thấy chiều sâu phi thường trong tư duy của một nhà toán học sống ở đầu thế kỷ XX, gần như không có sự tiếp xúc với vật lý lý thuyết hiện đại.

Như nhiều nhà khoa học nhận định, Ramanujan không chỉ là một “thần đồng toán học”, mà còn là minh chứng cho sức mạnh của trí tuệ con người khi được dẫn dắt bởi đam mê, trực giác và khát vọng khám phá tri thức.

Hoàng Linh