AI và văn chương: Giữ “cái tôi” giữa dòng chảy công nghệ

Những tác phẩm văn học nghệ thuật chỉ thực sự đi sâu vào đời sống khi có sự dấn thân của tác giả.

Văn chương bắt nguồn từ những trải nghiệm sống

AI ngày càng có khả năng tạo lập văn bản hoàn chỉnh, mô phỏng phong cách và tái hiện nhiều sắc thái cảm xúc. Công nghệ mở ra những phương thức sáng tạo mới, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa văn bản được tạo ra từ dữ liệu và tác phẩm mang dấu ấn sáng tạo của con người.

Với cương vị Chi hội trưởng Chi hội Nhà văn Việt Nam tại Thanh Hóa, đồng thời là Trưởng Văn phòng đại diện Báo Văn nghệ khu vực miền Trung tại Thanh Hóa, nhà văn Viên Lan Anh cho rằng, vấn đề không chỉ nằm ở khả năng sử dụng công nghệ mà quan trọng hơn là tư duy độc lập của người sáng tác. Từ thực tiễn vừa sáng tác, vừa làm công tác biên tập, chị nhìn nhận, giá trị của một tác phẩm không chỉ được quyết định bởi sự trau chuốt của ngôn từ mà còn nằm ở chiều sâu tư tưởng, cảm xúc và những phát hiện riêng về đời sống.

Nhà văn Viên Lan Anh chia sẻ: “AI có thể tổng hợp thông tin, mô phỏng cách diễn đạt, thậm chí tạo ra những văn bản rất trôi chảy. Nhưng văn chương không đơn thuần là sự sắp xếp câu chữ. Đằng sau mỗi tác phẩm phải là vốn sống, những trải nghiệm, suy tư và cách nhìn riêng của người viết. Chính những yếu tố ấy tạo nên chất riêng và góp phần định hình phong cách, tên tuổi của mỗi tác giả”.

Trải nghiệm sống không tự nhiên trở thành văn chương. Người nghệ sĩ phải biết chắt lọc, chuyển hóa những gì đã chứng kiến, cảm nhận thành tư tưởng và cảm xúc nghệ thuật. Cùng một sự việc, mỗi người có cách nhìn và rung động khác nhau. Chính sự khác biệt ấy tạo nên thế giới nghệ thuật riêng của mỗi tác giả.

Điều này thể hiện rõ trong sáng tác của nhà thơ Phạm Tiến Triều, hội viên Hội Văn học Nghệ thuật Thanh Hóa. Là người con của miền núi, thơ anh mang đậm hơi thở quê hương, từ cảnh sắc núi rừng, bản làng đến phong tục, nếp sống và tâm hồn đồng bào dân tộc Mường. Những chất liệu ấy được chắt lọc từ ký ức, tình cảm và sự gắn bó của người viết với vùng đất đã nuôi dưỡng tâm hồn mình.

Nhà thơ Phạm Tiến Triều chia sẻ: “Với tôi, quê hương và con người miền núi không chỉ là nguồn cảm hứng mà còn là một phần máu thịt trong sáng tác. Có những phong tục, nếp sống, những vui buồn của người dân bản địa chỉ khi thực sự sống cùng, quan sát và thấu hiểu mới cảm nhận được hết chiều sâu. Những trải nghiệm ấy tạo nên cảm xúc và chất liệu riêng mà người viết không thể vay mượn”.

“Cái tôi” làm nên “căn cước” người cầm bút

Nếu trải nghiệm sống là nguồn nuôi dưỡng thì cảm xúc và tư duy nghệ thuật là quá trình chuyển hóa chất liệu đời sống thành tác phẩm. Cùng một chất liệu, mỗi người viết có cách lựa chọn chi tiết, tổ chức hình tượng và gửi gắm thông điệp khác nhau. Đó chính là “cái tôi” nghệ thuật, yếu tố làm nên phong cách của người cầm bút.

Theo nhà văn Viên Lan Anh, trước sự phát triển của AI, người sáng tác càng cần bồi đắp nền tảng văn hóa, tri thức và khả năng cảm nhận đời sống. Công nghệ có thể hỗ trợ một số công đoạn, nhưng không thể thay thế lao động nghệ thuật và những lựa chọn mang tính cá nhân. Nhà văn Viên Lan Anh nhấn mạnh: “Người viết cần chủ động tiếp cận công nghệ nhưng không được để công nghệ chi phối tư duy sáng tạo”.

Với nhà thơ Phạm Tiến Triều, giữ bản sắc còn là giữ mối liên hệ sâu sắc với cội nguồn, con người và không gian văn hóa đã tạo nên cảm hứng sáng tác. Chính sự gắn bó ấy giúp thơ anh có sắc thái riêng, không dễ hòa lẫn với những tiếng nói nghệ thuật khác.

Thơ Phạm Tiến Triều mang dấu ấn, cái tôi riêng, nhất quán với tuyên ngôn sáng tác: “Người trên núi làm thơ”.

AI có thể tạo ra những văn bản với ngôn từ đẹp và cấu trúc hoàn chỉnh, nhưng sức sống lâu bền của văn chương không chỉ nằm ở kỹ thuật biểu đạt. Đó còn là khả năng khơi gợi sự đồng cảm, đánh thức rung động và để lại dư âm trong lòng người đọc. Muốn vậy, người nghệ sĩ phải không ngừng sống, trải nghiệm và nuôi dưỡng tâm hồn mình.

Trong dòng chảy công nghệ, điều người cầm bút cần giữ không phải là sự khước từ cái mới, mà là bản lĩnh làm chủ công nghệ và không đánh mất chính mình. Bởi sau cùng, “cái tôi” được hình thành từ một cuộc đời đã sống, một tâm hồn biết rung động và một thế giới quan riêng biệt. Chính “cái tôi” ấy tạo nên dấu ấn nghệ thuật, chiều sâu cảm xúc và sức sống lâu bền của tác phẩm.