Nhạc Ngũ âm: Âm vang hồn Khmer

Dàn nhạc Ngũ âm biểu diễn trong dịp lễ hội ở tỉnh Vĩnh Long. Ảnh: Mỹ Xuyên

Di sản gắn với đời sống phum sóc

Nhạc Ngũ âm không chỉ là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian độc đáo, mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Âm nhạc hiện diện trong các dịp Lễ hội Chol Chnam Thmay, Sene Dolta, lễ dâng y Kathina, Ok Om Bok, Phật đản và tang lễ. Trong những thời khắc thiêng liêng ấy, tiếng nhạc góp phần thể hiện lòng thành kính với Phật, tổ tiên và sự gắn kết giữa con người với cộng đồng.

Ngũ âm bắt nguồn từ 5 chất liệu tạo nên nhạc cụ gồm: đồng, sắt, gỗ, da và hơi. Một dàn nhạc truyền thống đầy đủ thường có 9 loại nhạc cụ, gồm: kèn Srolai Pinn Peat; đàn Rôneat Ek, Rôneat Thung, Rôneat Đek; cồng Kuông Vông Tôch, Kuông Vông Thum, chũm chọe Chhưng; trống Samphô và Skô Thum. Mỗi nhạc cụ đảm nhiệm một vai trò riêng, hòa quyện thành những giai điệu khi réo rắt, lúc trầm hùng, tạo nên sắc thái âm nhạc đặc trưng.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Sơn Trong, ở xã Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long, nhạc Ngũ âm là nhạc không lời, có thể kết hợp với những điệu múa uyển chuyển của phụ nữ Khmer, tạo nên không gian nghệ thuật giàu bản sắc. Trong các nghi lễ tôn giáo, bài nhạc cúng Tổ thường được trình diễn đầu tiên, thể hiện sự tôn kính đối với những người truyền dạy và gìn giữ nghề. Sau đó, các nghệ nhân tiếp tục trình tấu những bài bản quen thuộc, góp phần tạo không khí trang nghiêm hoặc rộn ràng tùy theo từng nghi lễ.

Trải qua nhiều thế hệ, nhạc Ngũ âm còn gắn bó với nghệ thuật sân khấu Dù kê, Rô băm và các điệu múa dân gian. Sự hòa quyện giữa âm thanh, động tác và sắc màu trang phục tạo nên nét riêng của văn hóa Khmer Nam Bộ. Vì vậy, bảo tồn nhạc Ngũ âm không đơn thuần là giữ gìn một loại hình âm nhạc, mà còn góp phần lưu giữ ký ức văn hóa và bản sắc của cộng đồng.

Nỗi lo thiếu người kế tục

Dù có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần, nhạc Ngũ âm đang đối mặt với nhiều khó khăn. Tại một số địa phương, số chùa còn duy trì được dàn nhạc không nhiều; nhạc cụ xuống cấp, kinh phí sửa chữa và thay mới hạn chế. Trong khi đó, đội ngũ nghệ nhân ngày càng lớn tuổi, còn lớp trẻ chưa thật sự mặn mà với việc học và thực hành loại hình nghệ thuật truyền thống.

Thượng tọa Thạch Lệ, Sư cả chùa Tà Ốt (chùa Salavana), ấp Xóm Lớn, xã Cầu Kè, tỉnh Vĩnh Long cho biết: Khi người am hiểu ngày càng ít, việc truyền lại kỹ thuật diễn tấu, bài bản cổ của từng nghi thức cũng trở nên khó khăn. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi phải dành thời gian lao động, mưu sinh; một số người đi làm ăn xa, khiến việc tập hợp đội nhạc và truyền dạy không thường xuyên. “Cùng với đó, học nhạc Ngũ âm đòi hỏi thời gian dài, sự kiên trì và khả năng làm chủ nhiều loại nhạc cụ. Nếu thiếu môi trường thực hành và sự khuyến khích từ gia đình, nhà trường, cộng đồng, người trẻ khó duy trì niềm đam mê” - Thượng tọa Thạch Lệ chia sẻ.

Soạn giả Thạch Mu Ni, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Vĩnh Long cũng bày tỏ lo ngại khi đội ngũ nghệ nhân, nhạc công ngày càng ít; nhiều chùa thiếu nhạc cụ, thiết chế văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn hạn chế. Công tác nghiên cứu, tư liệu hóa và phổ biến giá trị âm nhạc Khmer chưa đáp ứng yêu cầu bảo tồn lâu dài. “Giới trẻ Khmer vẫn rất yêu nghệ thuật dân tộc. Để thu hút các bạn trẻ gắn bó lâu dài với nghệ thuật dân gian truyền thống, các chùa nên từng bước xã hội hóa hoạt động biểu diễn nghệ thuật truyền thống, đưa loại hình này thành một dịch vụ văn hóa phục vụ bà con trong các lễ hội truyền thống của đồng bào Khmer” - ông Mu Ni nói.

Đưa di sản đến gần với thế hệ trẻ

Trước những thách thức đó, nhiều ngôi chùa, trường học và cộng đồng Khmer đã chủ động tìm cách duy trì, truyền dạy nhạc Ngũ âm. Tại xã Tập Ngãi, tỉnh Vĩnh Long, chùa Kompong Đôn vẫn lưu giữ dàn nhạc lâu đời. Các vị sư sãi, à cha cùng những nghệ nhân là nông dân địa phương tổ chức truyền dạy vào dịp hè, tạo điều kiện để học sinh làm quen với nhạc cụ truyền thống ngay từ nhỏ. Cách làm này giúp các em không chỉ học kỹ thuật diễn tấu mà còn hiểu thêm về văn hóa, phong tục và đời sống tinh thần của dân tộc mình.

Em Kim Dưng, ở ấp Ô Đùng, xã Tập Ngãi, thành viên đội nhạc Ngũ âm tại địa phương đã chia sẻ niềm vui khi được cùng bạn bè chơi nhạc, biểu diễn trong các chương trình của chùa. Với học sinh, được tham gia dàn nhạc không chỉ là trải nghiệm nghệ thuật mà còn là niềm tự hào về văn hóa dân tộc.

Ở các cơ sở tôn giáo, việc khôi phục dàn nhạc cũng được quan tâm. Với sự hỗ trợ của ngành văn hóa, chùa Kompong Đôn được trang bị dàn nhạc Ngũ âm; Thượng tọa Kim Mạnh, Sư cả chùa Kompong Đôn tích cực chăm lo hoạt động truyền dạy và phục hồi loại hình nghệ thuật này. Nhờ sự đóng góp của Phật tử, đội nhạc Ngũ âm và đội múa Chhay dăm duy trì biểu diễn phục vụ sinh hoạt cộng đồng và các đoàn tham quan, nghiên cứu.

Thượng tọa Kim Mạnh cho hay, hiện nay, chùa có 2 đội nhạc Ngũ âm và múa Chhay dăm với hơn 30 học sinh tham gia các nhóm học và thực hành nhạc Ngũ âm. Các em đều xuất thân từ những gia đình nông dân Khmer, có niềm đam mê với các loại hình nghệ thuật truyền thống. Vì vậy, nhà chùa mời thầy về dạy để các em nắm được kỹ thuật biểu diễn cũng như cách sử dụng các loại nhạc cụ Khmer. Hiện nay, các em đã biết múa những điệu múa cơ bản và phục vụ tốt trong các lễ hội của chùa. Những buổi sinh hoạt văn nghệ, lễ, Tết ở phum sóc và sự kiện của chùa là dịp để các em biểu diễn, giao lưu và rèn luyện kỹ năng.

Những mô hình trên cho thấy, khi nhà chùa và cộng đồng cùng vào cuộc, di sản có thêm cơ hội tiếp cận thế hệ trẻ. Tuy nhiên, để hoạt động không chỉ dừng lại ở phong trào, cần duy trì lớp học thường xuyên, có người hướng dẫn, có không gian biểu diễn và nguồn kinh phí phù hợp. Việc ghi âm, ghi hình các bài bản cổ, xây dựng tư liệu số và giới thiệu nhạc Ngũ âm trên các nền tảng truyền thông cũng góp phần lưu giữ, lan tỏa giá trị di sản.

Mỗi tiếng trống, tiếng cồng, tiếng kèn trong dàn nhạc Ngũ âm là một phần ký ức của phum sóc, kết nối quá khứ với hiện tại. Giữ cho những âm thanh ấy tiếp tục ngân vang không chỉ là trách nhiệm của nghệ nhân hay nhà chùa, mà đó còn là sứ mệnh thiêng liêng của các thế hệ mai sau.