Nhạc sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Hoàng Việt sống mãi với những thanh âm bất tử

Người chiến sĩ trọn lời thề với Tổ quốc

Nhạc sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Hoàng Việt tên khai sinh là Lê Chí Trực, sinh ngày 28-2-1928 tại Chợ Lớn (nay thuộc TP Hồ Chí Minh). Vùng đất phương Nam hào sảng, nghĩa tình ấy đã hun đúc ở Chí Trực một tâm hồn vừa lãng mạn, tinh tế, vừa cứng cỏi, giàu khí phách. Ông đến với âm nhạc từ sớm bằng năng khiếu thiên bẩm và sự tự học bền bỉ. Ngay từ tuổi thiếu niên, khi nhiều bạn đồng trang lứa còn loay hoay kiếm tìm lối đi cho riêng mình, chàng trai ấy đã khẳng định khả năng sáng tác qua những giai điệu mang màu sắc lãng mạn, giàu cảm xúc như: “Tiếng còi trong sương đêm”, “Biệt đô thành”, “Chị cả”...

Các ca sĩ thể hiện ca khúc "Mùa lúa chín" trong chương trình nghệ thuật "Tình ca dâng cả bao người" nhân kỷ niệm 95 năm Ngày sinh nhạc sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Hoàng Việt, 9-2023.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Lê Chí Trực khoác lên mình chiếc áo lính, bước vào chiến trường Đông Nam Bộ. Chính những năm tháng sống giữa rừng sâu, đối mặt với bom đạn, thiếu thốn và hiểm nguy đã tôi luyện nên cốt cách của một nghệ sĩ - chiến sĩ. Gian khổ không làm khô cằn tâm hồn mà trở thành chất liệu nuôi dưỡng cảm hứng sáng tác cho chàng trai trẻ. Từ đó, bút danh Hoàng Việt ra đời, đánh dấu sự trưởng thành của người nhạc sĩ nơi chiến trường.

Năm 1954, chia tay người vợ trẻ đang mang thai đứa con thứ ba, Hoàng Việt lên tàu từ đất mũi Cà Mau tập kết ra Bắc. Cuộc chia ly ấy kéo dài suốt hơn một thập niên, trở thành nỗi day dứt thường trực trong tâm hồn người nghệ sĩ. Những năm tháng học tập tại khóa sáng tác đầu tiên của Trường Âm nhạc Việt Nam, rồi sau đó tại Nhạc viện Quốc gia Sofia (Bulgaria) đã mở rộng con đường nghệ thuật cho Hoàng Việt. Nhưng dù ở Hà Nội hay trên đất bạn xa xôi, trái tim anh vẫn đau đáu hướng về miền Nam ruột thịt.

Năm 1964, sau khi tốt nghiệp Nhạc viện Quốc gia Sofia (Bulgaria), với tương lai rộng mở về nghệ thuật, Hoàng Việt vẫn lựa chọn trở về Tổ quốc. Tới năm 1965, sau khi trình diễn báo cáo bản giao hưởng của mình tại Nhà hát Lớn Hà Nội trong niềm trông đợi và chúc mừng của đồng nghiệp, ông xin được trở lại chiến trường miền Nam để tiếp tục tham gia cuộc kháng chiến của dân tộc. Cuối năm 1966, Hoàng Việt cùng đoàn văn, nghệ sĩ vượt Trường Sơn trở lại miền Nam. Hành trình băng rừng, lội suối kéo dài nhiều tháng trời là thử thách khắc nghiệt với người nhạc sĩ có vóc dáng gầy gò. Nhưng bằng ý chí bền bỉ và nỗi khắc khoải hướng về quê hương, người nhạc sĩ đã vượt qua tất cả để trở lại miền Nam sau bao năm xa cách. Cuộc trở về ấy càng hun đúc trong người nghệ sĩ - chiến sĩ quyết tâm chiến đấu vì ngày đất nước thống nhất.

Song chiến tranh khắc nghiệt, ngày 31-12-1967, trong cuộc tấn công bằng máy bay và hỏa tiễn của địch, ông và những đồng đội hy sinh tại tỉnh Tiền Giang (nay là tỉnh Đồng Tháp). Người nhạc sĩ ấy đã khép lại cuộc đời mình khi mới 39 tuổi, giữ trọn lời thề với Tổ quốc.

Người viết những khúc ca đi cùng dân tộc

Nếu chiến trường hun đúc bản lĩnh của Hoàng Việt, thì âm nhạc đã làm nên tầm vóc của ông trong lịch sử âm nhạc cách mạng Việt Nam. Ở Hoàng Việt, cuộc đời và âm nhạc chưa bao giờ tách rời. Những biến động của đất nước, những cuộc chia ly, nỗi nhớ quê hương da diết và cả khát vọng chiến đấu, cống hiến đều được ông chắt lọc thành giai điệu mang dấu ấn thời đại. Bởi thế, nhìn vào di sản âm nhạc của Hoàng Việt, ta thấy hành trình của một nghệ sĩ trọn đời với vận mệnh dân tộc.

Ngay từ những năm tháng đầu kháng chiến ở Nam Bộ, giữa cuộc sống chiến khu gian khó, Hoàng Việt đã cho thấy bút lực sung mãn. “Lá xanh” vang lên như tiếng gọi của tuổi trẻ lên đường. “Nhạc rừng” ngân nga giữa đại ngàn miền Đông gian lao mà anh dũng. “Lên ngàn” lại chở theo chất trữ tình đằm sâu của miền sông nước Nam Bộ, vừa tha thiết, vừa mạnh mẽ.

Điều đặc biệt ở âm nhạc Hoàng Việt là dù mang đậm hơi thở của chiến trường nhưng không khô cứng, nặng nề. Trong những giai điệu ấy có khí thế của tuổi trẻ lên đường, khí phách hiên ngang của lớp người sống giữa bom đạn mà vẫn chan chứa niềm tin son sắt vào ngày thắng lợi, cùng chất trữ tình mộc mạc của núi rừng phương Nam. Âm nhạc của ông không chỉ cổ vũ tinh thần chiến đấu mà còn khắc họa tâm hồn lãng mạn của người lính kháng chiến, nơi gian khổ vẫn song hành cùng lạc quan, gian nan vẫn ánh lên chất thơ.

Sau khi tập kết ra Bắc, nỗi nhớ miền Nam trở thành mạch nguồn xuyên suốt trong sáng tác của Hoàng Việt. Xa quê hương, xa người vợ trẻ và các con thơ, ông dồn nén những nhớ thương riêng vào những thanh âm da diết. Các tác phẩm như: “Tìm em ở đâu”, “Lá thư từ miền Nam”, “Quê mẹ”,... đều thấm đẫm nỗi niềm của một người con xa xứ luôn đau đáu hướng về miền đất phương Nam ruột thịt. Đó không chỉ là nỗi nhớ của một cá nhân, mà còn là tiếng lòng của biết bao con người đang sống trong cảnh chia cắt, gửi gắm khát vọng sum họp và thống nhất non sông.

Nhạc sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Hoàng Việt (bên trái) và vợ. Ảnh: Thế Khoa phục chế từ ảnh tư liệu

Năm 1957, Hoàng Việt viết nên “Tình ca”. Vượt lên một khúc hát về tình yêu đôi lứa, tác phẩm là sự hòa quyện giữa tình yêu riêng và tình yêu đất nước. Trong những giai điệu tha thiết ấy có nỗi nhớ của người chồng xa vợ, có sự thủy chung son sắt của những con người bị chiến tranh chia cắt, nhưng có niềm tin mãnh liệt vào ngày đoàn tụ của dân tộc.

Đặc biệt, Hoàng Việt là người đặt nền móng cho nhạc giao hưởng Việt Nam. Bản giao hưởng “Quê hương” của anh được xem là một trong những bản giao hưởng đầu tiên ở Việt Nam. Với quy mô lớn và kết cấu chặt chẽ, tác phẩm cho thấy tư duy âm nhạc hiện đại của một nhà soạn nhạc được đào tạo bài bản, đồng thời vẫn thấm đẫm hồn cốt dân tộc. Trong từng chương nhạc, người nghe vẫn cảm nhận được âm hưởng thân thuộc của quê hương, nhưng được nâng lên thành ngôn ngữ âm nhạc bác học.

Ngay cả khi trở lại chiến trường miền Nam giữa những năm tháng khốc liệt nhất, ngọn lửa sáng tạo trong Hoàng Việt vẫn cháy mạnh mẽ. Ông miệt mài hoàn thiện bản giao hưởng số hai mang tên “Cửu Long”. Đó là công trình ông dành nhiều tâm huyết nhưng bản nhạc ấy đã mãi mãi dở dang khi anh ngã xuống trên chính mảnh đất quê hương.

Sự dang dở của “Cửu Long” trở thành khoảng lặng day dứt trong cuộc đời nghệ sĩ Hoàng Việt. Song điều ông để lại chưa bao giờ khép lại ở sự dở dang ấy. Những ca khúc, những tác phẩm khí nhạc của ông vẫn tiếp tục sống trong đời sống âm nhạc dân tộc, vẫn được cất lên trên sân khấu, trong phòng hòa nhạc, trong ký ức của nhiều thế hệ. Ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt 1 (1996). Năm 2011, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân.

NSND Hà Thủy và ca sĩ Hòa Minzy thể hiện ca khúc "Lá xanh" của nhạc sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Hoàng Việt trong chương trình nghệ thuật đặc biệt "Âm vang Tổ quốc", tháng 4-2026.

Hoàng Việt đã dùng âm nhạc để kể câu chuyện của dân tộc bằng những thanh âm vừa hào sảng, vừa thiết tha. Ông ra đi khi tài năng đang ở độ sung mãn nhất, nhưng những giai điệu anh để lại vẫn không ngừng ngân vang. Đó chính là minh chứng đẹp nhất cho sức sống của một nghệ sĩ lớn - người đã hóa thân trọn vẹn vào những thanh âm bất tử của non sông.