Nhân chứng sống hé lộ về 900 hài cốt ở công viên Lê Thị Riêng
Gần 60 năm sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, nơi chôn cất hàng trăm liệt sĩ ở khu vực nghĩa trang Đô Thành (nay là công viên Lê Thị Riêng) dần được sáng tỏ.
Bức ảnh màu được chụp năm 1968 là tư liệu mấu chốt xác định vị trí hố chôn tập thể tại công viên Lê Thị Riêng. Ảnh tư liệu: Bộ Tư lệnh TP.HCM.
Dưới lòng đất công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP.HCM), tiền thân là khu vực nghĩa trang Đô Thành, là nơi hàng trăm chiến sĩ và đồng bào nằm xuống trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.
Sau gần 60 năm, tại Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ tại khu vực nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa - Sài Gòn) ngày 8/6, những người từng trực tiếp chứng kiến hoặc tham gia xử lý hiện trường kể lại ký ức ám ảnh hơn nửa thế kỷ.
Sự trùng khớp từ các lời kể độc lập vẽ nên bức tranh toàn cảnh về quy trình và quy mô chôn cất người qua đời sau trận đánh.
Hố chôn lấp vội
Nhân chứng Nguyễn Thành Phước (sống tại đường Nguyễn Thị Chuồi, xã Xuân Thới Sơn) sinh ra và lớn lên tại khu Bắc Hải sát nghĩa trang Đô Thành. Tết Mậu Thân 1968, khi mới 12 tuổi, ông chứng kiến chính quyền sở tại huy động xe cơ giới đào tổng cộng 3 hầm lớn trong khuôn viên nghĩa trang.
Cấu trúc mỗi hầm có chiều ngang khoảng 4 m, chiều dài khoảng 50 m. Song, chỉ có 2 hầm được sử dụng để chôn cất, hầm còn lại bỏ trống.
Nhớ lại quy trình an táng, ông Phước mô tả hầm mộ được xe ủi đất gạt sang hai bên để tạo rãnh sâu.
"Các thi thể được xếp chôn đầu nối đầu thành từng lớp, mỗi lớp có số lượng khoảng 100 người. Sau mỗi tầng, nhân viên tiến hành rắc chất bột khử khuẩn màu trắng, lót một ván gỗ kết hợp nylon rồi mới tiếp tục an táng lớp người tiếp theo", ông kể.
Một trong ba bức ảnh được chụp vào thời điểm chôn cất liệt sĩ tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán trước đây. Ảnh tư liệu: Bộ Tư lệnh TP.HCM.
Cũng từng tận thấy màn chôn cất tập thể chiến sĩ, ông Nguyễn Đình Đạt (ngụ đường Huỳnh Tấn Phát, phường Tân Mỹ) kể ngay sau khi lệnh thiết quân luật vừa được nới lỏng, ông được cha chở đến khu vực cổng nghĩa trang trên trục đường Lê Văn Duyệt (nay là đường Cách Mạng Tháng Tám) để theo dõi.
Đứng từ cổng nhìn vào, ông Đạt thấy rất đông người tụ tập, thi thể nằm la liệt. Vì ngoại hình thấp bé, ông men vào bên trong cổng, khoảng 2-3 m, để nhìn rõ hơn. Nhưng sự cố xảy ra, chiếc xe tải lùi thẳng vào cổng đẩy ông Đạt vào sâu trong khuôn viên nghĩa trang khoảng 10 m.
Tại đây, ông chứng kiến các thi thể trên xe phần lớn mặc thường phục quần sẫm màu, trang phục đặc trưng của lực lượng biệt động thành. Phần bụng vẫn thắt chặt dây nịt quân dụng cách mạng.
"Cả đời này tôi không thể nào quên khoảnh khắc đó", ông rưng rưng nói.
Các nhân chứng được mời để chia sẻ ký ức tại hội thảo. Ảnh: Hoài Bảo.
Ông Đạt cho biết thêm trước khi đội lao công đào binh chuyển thi thể về nghĩa trang chôn cất, lực lượng chức năng thời bấy giờ tiến hành quy trình phân loại chiến trường.
"Họ tịch thu vũ khí trước, sau đó để lại băng đạn hoặc các dấu hiệu như dép cao su (dép râu), dây đạn súng ngắn bên cạnh thi thể để phân biệt với lính cộng hòa hoặc dân thường", ông cho hay.
Đồng thuận với các nhân chứng trên, ông Võ Huy Thịnh (ngụ đường Nguyễn Văn Trỗi, phường Cầu Kiệu) nói khoảng 2-3 tuần sau đợt nổ súng đầu tiên năm 1968, khi chiến sự tại ngã tư Bảy Hiền và Bàn Cờ vẫn tiếp diễn, ông đi theo dòng xe cứu thương hú còi liên tục từ hướng Ông Tạ vào bên trong nghĩa trang.
Ông Thịnh khẳng định vị trí hố chôn nằm tại khu vực có nền đất thấp cũ, sát trục đường thẳng từ cổng chính dẫn vào nhà xác nghĩa trang xưa, hướng nhìn về phía cư xá Bắc Hải.
Bằng chứng phát lộ
Giữa hàng loạt bản đồ, ảnh tư liệu và số liệu nghiên cứu được công bố, câu hỏi được nhiều đại biểu đặc biệt quan tâm rằng sau cuộc giải tỏa nghĩa trang Đô Thành năm 1983, liệu hố chôn tập thể có còn hay đã được bốc cốt?
Theo các nhân chứng, trong quá trình giải tỏa nghĩa trang, khu vực được cho là hố chôn tập thể không bị đào bới hay di dời hài cốt. Nói cách khác, những người nằm lại dưới lòng đất năm 1968 nhiều khả năng vẫn đang ở nguyên vị trí sau gần sáu thập niên.
"Khi tiến hành bốc cốt liệt sĩ chuyển về Lái Thiêu và Bình Hưng Hòa vào năm 1983, việc di dời chỉ áp dụng đối với những phần mộ tư nhân có bia chí rõ ràng. Riêng những khu vực bị san phẳng từ năm 1968 như hầm mộ tập thể thì hoàn toàn được giữ nguyên trạng, không ai đụng đến", nhân chứng Nguyễn Thành Phước nói.
Vị trí tháp nước cách công viên Lê Thị Riêng khoảng 300 m là đối tượng đặc trưng nhằm quy chiếu, xác định hố chôn tập thể liệt sĩ. Ảnh: Hoài Bảo.
Luận điểm chưa di dời hài cốt trong hố chôn tập thể được chứng minh bằng các đợt phát lộ hài cốt trong quá trình cải tạo công viên năm 1987. Theo nhân chứng Phan Văn Mưa (sống ở phường Hòa Hưng), sau khi xuất ngũ năm 1985, ông về làm việc tại Công ty Công trình đô thị quận 10 cũ và trực tiếp bảo vệ công trường xây dựng công viên vào năm 1987.
Ông Mưa cho biết quá trình đào hồ nước, gầu múc của đơn vị thi công đã làm lộ ra nhiều dấu tích hài cốt dày đặc. Là bảo vệ tại hiện trường, ông trực tiếp nhìn thấy xương tay, xương chân người cùng các di vật đi kèm như quần áo, băng đạn, dép cao su và lựu đạn.
"Tôi tự tay tham gia thu gom, vệ sinh số hài cốt này để chuyển về thờ phụng tại chùa An Quốc theo chỉ đạo của ban lãnh đạo đơn vị lúc đó", ông Mưa cho hay.
Để chuẩn bị cho công tác thực địa, ông Phan Văn Mưa cung cấp cho cơ quan chức năng các mốc định vị hiện tại bao gồm vị trí con hẻm nối từ khu vực có cây thánh giá lớn (trong ảnh tư liệu cũ) ra đường Bắc Hải, khu mộ đồng chí Lê Thị Riêng, phần vách tường cũ và vị trí cây me tây phía sau bia tưởng niệm cố Tổng bí thư Trần Phú.
Vị trí bia tưởng niệm cố Tổng bí thư Trần Phú từng phát hiện mộ phần của chiến sĩ năm xưa. Ảnh: Hoài Bảo.
Ông Nguyễn Thành Phước bổ sung trong giai đoạn thi công hồ bơi và đắp đồi nhân tạo (năm 1987-1988), xe múc cũng làm lộ một số hài cốt, đạn dược và quần áo. Nhóm công nhân đã thu gom và lập một đài mộ vô danh trên đồi công viên. Sau đó, các phương tiện cơ giới được lệnh dừng thi công, không tiếp tục tác động vào phạm vi này để tránh làm xáo trộn.
Từ bằng chứng trên, ông Phước cho rằng hai hầm mộ tập thể quy mô lớn với hàng trăm chiến sĩ vẫn nằm nguyên vẹn dưới lòng đất suốt hàng thập kỷ qua.
Phát biểu chỉ đạo tại hội thảo, Phó thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515 quốc gia), khẳng định các nguồn tư liệu giải mật và lời kể của các nhân chứng đã trả lời rõ ràng về độ tin cậy và cơ sở thực tiễn để xác định công viên Lê Thị Riêng là nơi chôn cất các liệt sĩ và đồng bào hy sinh trong chiến tranh.
Phó thủ tướng yêu cầu các cơ quan chức năng, trực tiếp là Bộ Tư lệnh TP.HCM, khẩn trương thống nhất phương án kỹ thuật, sử dụng bản đồ lịch sử kết hợp công nghệ radar quét ngầm tiến hành thăm dò, xây dựng kế hoạch khai quật thực địa theo đúng quy trình của pháp luật.
Mục tiêu là đến tháng 7, hài cốt các liệt sĩ phải được tìm thấy và đưa về nơi an táng. Công tác được triển khai khẩn trương nhằm hướng đến Kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2026).
Theo Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục Tác chiến (Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam), nhóm nghiên cứu đã đối chiếu nhiều nguồn tư liệu gồm ảnh hiện trường, ảnh vệ tinh, không ảnh của Mỹ và Pháp, bản đồ Sài Gòn trước năm 1975 cùng các tài liệu lịch sử liên quan. Kết hợp phân tích tư liệu với công nghệ radar xuyên đất, bước đầu xác định được 3 rãnh mộ tập thể tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là Công viên Lê Thị Riêng), với khoảng 900 hài cốt liệt sĩ và đồng bào. Trong khi đó, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng nhận định quy mô thực tế có thể lớn hơn, với khả năng tồn tại ít nhất 5 rãnh mộ tập thể trong khu vực.
Tin nóng
Lần đầu tiên, các nhà khảo cổ học dưới nước ở Bahamas phát hiện 3 xác tàu đắm liên quan đến 'thời kỳ hoàng kim' của hải tặc ở ngoài khơi bờ biển Nassau.
Các dự báo mới cho thấy hiện tượng siêu El Ninõ đang hình thành có khả năng trở thành đợt El Ninõ mạnh nhất từng được ghi nhận.
Những hình ảnh do các nhà khoa học ghi lại đã hé lộ một hành vi đầy bất ngờ của cá sấu mẹ. Dù sở hữu bộ hàm đáng sợ với lực cắn cực mạnh, loài bò sát này lại sử dụng chính những chiếc răng sắc nhọn để nhẹ nhàng đưa con non đến nơi an toàn mà không gây bất kỳ tổn thương nào.
Trong lúc âm thầm tiếp cận con mồi trên cây, một con hổ đã gặp phải tình huống đầy bẽ bàng khi bị khỉ con qua mặt. Chỉ bằng một pha di chuyển khéo léo, con khỉ đã khiến kẻ săn mồi mất thăng bằng và ngã mạnh xuống đất.
Những cành cây mềm mại rủ xuống mặt nước đã khiến liễu trở thành biểu tượng của thơ ca, nhưng giá trị của loài cây này không dừng lại ở đó.
Khám phá mới về bầu khí quyển của một hành tinh lang thang: những đám mây cát silic và cực quang làm tăng nhiệt độ trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Tin mới
Hình ảnh một bóng người cao lớn, đứng thẳng trên đám mây xuất hiện ở Trung Quốc khiến bất kỳ ai nhìn thấy cũng ngạc nhiên. Đây thực ra là hiện tượng gì?
Ẩn mình trong những hang cát nhỏ dưới đáy biển Caribe, có một loài cá sở hữu một chiến lược duy trì nòi giống hiếm thấy trong thế giới động vật.
Ngày 8/6, Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Kỹ thuật Quốc gia Argentina (CONICET) cho biết, đang chuẩn bị cho chiến dịch khảo sát Đại Tây Dương mang tên Talud Continental V, dự kiến diễn ra vào năm 2027, nhằm nghiên cứu hệ sinh thái biển sâu tại khu vực cách bờ biển tỉnh Chubut, miền Nam nước này khoảng 600 km.
Phát hiện chấn động về ngôi sao lùn trắng cổ đại liên tục nuốt chửng các hành tinh sau 3 tỷ năm ngủ yên.
Lên kế hoạch tỉ mỉ và sử dụng công nghệ dò tìm cá hiện đại, người đàn ông đã bắt được con cá trê khổng lồ dài tới 2,49 mét.
Trong quá trình vây bắt một con rắn hổ mang chúa cực kỳ hung dữ, nhóm nghiên cứu bò sát đã trải qua những phút giây nghẹt thở khi con vật liên tục tấn công và bất ngờ lao tới cắn người. Theo những người có kinh nghiệm lâu năm trong nghề, đây là một trong những cá thể hung hăng nhất mà họ từng đối mặt.
Tưởng có thể dễ dàng hạ gục một con bọ ngựa nhỏ bé, thằn lằn chủ động tiếp cận để săn mồi. Thế nhưng chỉ trong tích tắc, cục diện bất ngờ đảo chiều khi bọ ngựa chuyển từ thế bị săn đuổi sang tấn công áp đảo, khiến đối thủ phải nhận kết cục bi thảm.
Đang nhảy múa giữa không khí vui vẻ bên bến cảng, nam du khách bị sét đánh. Tưởng chừng đã gục ngã sau cú sét đánh kinh hoàng, người đàn ông này vẫn sống sót một cách khó tin, để lại nhiều thắc mắc về khoảnh khắc sinh tử đầy bí ẩn giữa cơn giông dữ.