Nhận diện 7 nhóm hành vi gây lãng phí

Quyết định chủ trương đầu tư dự án PPP có sử dụng vốn Nhà nước không phù hợp với chiến lược, quy hoạch, kế hoạch là hành vi gây lãng phí theo quy định của Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025. Ảnh minh họa: Khánh Huy

Lãng phí hiện nay đang diễn ra dưới nhiều hình thức, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho sự phát triển của đất nước. Tình trạng này tạo ra rào cản vô hình trong phát triển kinh tế- xã hội, khiến đất nước có nguy cơ bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển quan trọng.

Hành vi gây lãng phí chia làm 7 nhóm và được quy định chi tiết tại Điều 4, Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025. Cụ thể như sau:

Thứ nhất, hành vi gây lãng phí liên quan đến xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực tiết kiệm, chống lãng phí bao gồm: Lãnh đạo, chỉ đạo, tham mưu, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực tiết kiệm, chống lãng phí trái chủ trương, quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước, gây lãng phí. Không ban hành hoặc chậm ban hành, sửa đổi, bổ sung hoặc cố ý ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về định mức, tiêu chuẩn, chế độ trong lĩnh vực tiết kiệm, chống lãng phí quy định tại Luật này trái quy định, gây lãng phí.

Thứ hai, hành vi vi phạm trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo trong lĩnh vực tiết kiệm, chống lãng phí bao gồm: Thiếu trách nhiệm, buông lỏng lãnh đạo, quản lý để xảy ra lãng phí trong khu vực nhà nước thuộc phạm vi trực tiếp lãnh đạo, quản lý hoặc phân công phụ trách.

Chỉ đạo hoặc cho chủ trương thực hiện trái quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước hoặc không rõ việc, không cụ thể, không nhất quán gây lãng phí theo quy định của Luật này.

Bao che, dung túng, không xử lý, tổ chức, cá nhân có hành vi gây lãng phí thuộc phạm vi trực tiếp quản lý, phụ trách; chỉ đạo không chuyển xử lý hình sự hoặc không xử lý hình sự đối với hành vi gây lãng phí mà có căn cứ rõ ràng là có dấu hiệu tội phạm.

Thứ ba, hành vi gây lãng phí trong quản lý, sử dụng tài chính công. Trong nhóm này, Luật quy định chi tiết về 4 hành vi gây lãng phí. Trong đó, đáng chú ý là hành vi: Sử dụng ngân sách Nhà nước không đúng mục đích đã được phê duyệt, đối tượng, dự toán được giao; vượt định mức, tiêu chuẩn, chế độ quy định. Trì hoãn việc chi ngân sách khi đã bảo đảm các điều kiện chi theo quy định của pháp luật, gây lãng phí; quản lý, sử dụng quỹ có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nước và các quỹ được thành lập theo quy định của pháp luật không đúng mục đích, quy chế hoạt động và cơ chế tài chính của quỹ, gây lãng phí.

Thứ tư, hành vi gây lãng phí trong quản lý, sử dụng vốn đầu tư công; đầu tư xây dựng, mua sắm, thuê, quản lý, sử dụng tài sản công. Trong 9 hành vi gây lãng phí được quy định trong nhóm này thì có 3 hành vi đáng chú ý là: Quyết định chủ trương đầu tư hoặc quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư không phù hợp với chiến lược, quy hoạch, kế hoạch; không xác định được nguồn vốn và khả năng cân đối vốn, trừ dự án không phải quyết định chủ trương đầu tư theo quy định; không đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật.

Thông đồng với tổ chức tư vấn, thẩm định, định giá, nhà thầu dẫn tới quyết định chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư gây thất thoát, lãng phí vốn, tài sản của Nhà nước, tài nguyên quốc gia. Yêu cầu tổ chức, cá nhân tự bỏ vốn đầu tư khi chưa được quyết định chủ trương đầu tư, chưa được phê duyệt, gây nợ đọng xây dựng cơ bản.

Sử dụng hoặc không sử dụng tài sản công được giao gây lãng phí; sử dụng tài sản công vào mục đích kinh doanh, cho thuê, liên doanh, liên kết không đúng với mục đích sử dụng của tài sản, làm ảnh hưởng đến việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ do Nhà nước giao; sử dụng tài sản công để kinh doanh trái pháp luật.

Thứ năm, hành vi gây lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên, năng lượng. Hành vi gây lãng phí đáng chú ý trong nhóm này là giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất không đúng đối tượng, định mức, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt; sử dụng đất không đúng mục đích, không hiệu quả; chậm đưa vào sử dụng theo quyết định giao đất, hợp đồng thuê đất; không thực hiện đúng thời hạn trả lại đất theo quyết định thu hồi đất của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền; không sử dụng hết diện tích được giao.

Thứ sáu, hành vi gây lãng phí trong quản lý, sử dụng vốn Nhà nước trong các dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (sau đây gọi là dự án PPP); quản lý, đầu tư vốn Nhà nước tại doanh nghiệp bao gồm: Quyết định chủ trương đầu tư dự án PPP có sử dụng vốn Nhà nước không phù hợp với chiến lược, quy hoạch, kế hoạch; không xác định được nguồn vốn Nhà nước trong dự án PPP đối với dự án có yêu cầu sử dụng vốn Nhà nước; không đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật về đầu tư theo phương thức đối tác công tư, gây lãng phí.

Phê duyệt dự án PPP có sử dụng vốn Nhà nước khi chưa có chủ trương đầu tư; không phù hợp với chủ trương đầu tư; không đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục quy định, gây lãng phí.

Quyết định đầu tư vốn Nhà nước vào doanh nghiệp không đúng thẩm quyền, phạm vi, trình tự, thủ tục quy định, gây lãng phí. Quản lý, sử dụng vốn Nhà nước đầu tư ra nước ngoài; đầu tư vốn ra ngoài doanh nghiệp Nhà nước không đúng mục đích, kém hiệu quả, gây lãng phí.

Thực hiện không đúng quyền hạn, trách nhiệm của đại diện chủ sở hữu nhà nước trong việc đầu tư, quản lý, sử dụng vốn Nhà nước tại doanh nghiệp dẫn đến lãng phí.

Quản lý vốn Nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp không chặt chẽ, kém hiệu quả dẫn đến thất thoát, mất vốn chủ sở hữu Nhà nước;

Trích lập và quản lý, sử dụng các quỹ không đúng mục đích, chế độ do cấp có thẩm quyền ban hành dẫn đến lãng phí.

Thứ bảy, các hành vi gây lãng phí khác theo quy định của Chính phủ.

Luật sư Phạm Ngọc Thanh, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho biết, theo quy định của Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025, tổ chức, cá nhân có hành vi gây lãng phí phải bị xem xét trách nhiệm, xử lý nghiêm minh và bồi thường thiệt hại theo quy định của Đảng, pháp luật Nhà nước và quy định nội bộ. Trường hợp vi phạm đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, phải chuyển hồ sơ cho cơ quan chức năng, nghiêm cấm xử lý nội bộ. Trường hợp vi phạm do yếu tố khách quan hoặc đã chủ động khắc phục hậu quả... thì được xem xét loại trừ, miễn, giảm trách nhiệm theo quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước.

Chuyên gia pháp lý cho rằng, để ngăn chặn, xử lý triệt để các hành vi gây lãng phí đã và đang phát sinh trên thực tiễn, các bộ, ngành, địa phương cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp. Trong đó cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức và trách nhiệm về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, đề cao sự nêu gương của người đứng đầu tại từng cơ quan, tổ chức, cá nhân khu vực công, khu vực tư về ý nghĩa, tầm quan trọng và trách nhiệm thực hành tiết kiệm, chống lãng phí.