Nhân lực công nghiệp văn hóa không chỉ được đánh giá qua bằng cấp, số giờ học

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang lấy ý kiến góp ý Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa để tiếp tục hoàn thiện, trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp tháng 10/2026. 

Một trong những nội dung đáng chú ý của Dự thảo Luật là cách tháo gỡ điểm nghẽn về nhân lực một cách toàn diện, từ phát hiện năng khiếu, đào tạo, thực hành đến thu hút và trọng dụng nhân lực chất lượng cao.

Theo đó, lần đầu tiên, dự thảo luật quy định việc xây dựng khung năng lực nhân lực công nghiệp văn hóa, phù hợp với khung trình độ quốc gia Việt Nam và các khung tham chiếu quốc tế, làm căn cứ chuẩn hóa toàn bộ hoạt động đào tạo, đánh giá và phát triển nguồn nhân lực.

Ths. Phan Thúy Diệu, Khoa Nghệ thuật điện ảnh, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội.

Bàn về khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của thị trường lao động, Ths. Phan Thúy Diệu, Khoa Nghệ thuật điện ảnh, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội cho rằng, tốc độ thay đổi của thị trường và công nghệ đang nhanh hơn khả năng cập nhật của chương trình đào tạo.

"Theo tôi, khoảng cách lớn nhất hiện nay là tốc độ thay đổi của thị trường và công nghệ nhanh hơn khả năng cập nhật của chương trình đào tạo. Trong các lĩnh vực như điện ảnh, hoạt hình, trò chơi điện tử, truyền thông số… doanh nghiệp không chỉ cần người có kiến thức chuyên môn mà cần nhân lực có khả năng tham gia ngay vào một quy trình sản xuất thực tế, làm việc liên ngành, sử dụng công nghệ mới và hiểu thị trường", bà nói.

Theo bà, ở một số cơ sở đào tạo, chương trình còn nặng về kiến thức chuyên ngành tương đối khép kín, trong khi sự kết nối với doanh nghiệp và môi trường sản xuất thực tế chưa thường xuyên.

"Tôi cho rằng điểm nghẽn không hẳn là chúng ta thiếu người học hay thiếu người có năng khiếu, mà là thiếu nhân lực vừa có năng lực sáng tạo, vừa có kỹ năng nghề nghiệp và tư duy công nghiệp", ThS. Phan Thúy Diệu nhận định.

Bà dẫn ví dụ, một người viết kịch bản hiện nay không chỉ cần biết kể một câu chuyện hay, mà còn phải hiểu khán giả, đặc thù của từng nền tảng, quy trình sản xuất, sở hữu trí tuệ và khả năng phát triển một câu chuyện thành nhiều định dạng, nhiều sản phẩm.

"Vì vậy, việc xây dựng Khung năng lực nhân lực công nghiệp văn hóa là cần thiết, nhưng theo tôi khung này phải đủ mở và thường xuyên được cập nhật. 

Quan trọng hơn, cần có sự tham gia thực chất của doanh nghiệp và người làm nghề trong quá trình xây dựng chương trình và đào tạo. Khi nhà trường và thị trường cùng tham gia đào tạo, chúng ta mới có thể rút ngắn khoảng cách từ người được đào tạo đến người có thể làm nghề", bà nói.

Đưa đào tạo đến gần thực tiễn sản xuất

Dự thảo đồng thời hướng tới thu hẹp khoảng cách giữa nhà trường và thị trường lao động, cho phép doanh nghiệp, nghệ sĩ, nghệ nhân, chuyên gia tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo; khuyến khích đào tạo tại studio, nhà hát, bảo tàng, doanh nghiệp, tổ chức nghề nghiệp và nền tảng số.

Sinh viên Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội thực hành môn Quay phim của lớp Quay phim Điện ảnh K43. (Ảnh: Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội).

Theo Ths. Phan Thúy Diệu, những đề xuất trong dự thảo có thể đưa hoạt động đào tạo đến gần hơn với thực tiễn sản xuất.

"Theo tôi, những quy định này có thể đưa đào tạo đến gần hơn với thực tiễn sản xuất. Khi chuyên gia từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy, sinh viên được học thông qua các dự án, studio và quy trình sản xuất thực tế, khoảng cách giữa nhà trường và thị trường lao động sẽ được rút ngắn đáng kể. 

Doanh nghiệp cũng có thể tham gia đào tạo và phát hiện nhân lực phù hợp ngay từ khi sinh viên còn ở trường", bà cho biết.

Tại Hội thảo lấy ý kiến về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa khu vực miền Nam, TS. Vũ Ngọc Côn, nguyên Giám đốc phụ trách các công trình hạ tầng kỹ thuật của Thành phố New York (Mỹ), hiện công tác tại Trường Đại học Văn hóa TP.HCM cũng có quan điểm tương tự.

Theo ông, cần cần gắn đào tạo nhân lực với hoạt động sản xuất và nhu cầu thực tế của các ngành công nghiệp văn hóa.

"Made in New York là sáng kiến của chính quyền thành phố nhằm hỗ trợ và quảng bá các ngành điện ảnh, truyền hình và truyền thông được sản xuất tại New York. Chương trình kết hợp đào tạo lao động, hỗ trợ cấp phép và địa điểm quay phim, đồng thời kết nối người lao động với các studio, doanh nghiệp sản xuất và cơ hội việc làm.

Trong khuôn khổ phát triển nguồn nhân lực này, các khóa đào tạo trợ lý sản xuất, hậu kỳ và kỹ thuật sân khấu chú trọng kỹ năng thực hành và kết nối trực tiếp với nhà tuyển dụng. 

Điều này cho thấy nhân lực công nghiệp văn hóa không thể chỉ được đào tạo trong lớp học mà cần được học tập và rèn luyện tại studio, phim trường, nhà hát, bảo tàng, xưởng sáng tác và doanh nghiệp".

Tuy nhiên, để thực hiện được điều đó, theo bà Phan Thúy Diệu, dự thảo cần tháo gỡ điểm nghẽn về tiêu chuẩn bằng cấp đối với chuyên gia thực hành tham gia giảng dạy ở bậc đại học.

"Hiện nay, yêu cầu về trình độ đối với người giảng dạy đại học khiến việc mời một số nghệ sĩ, nhà sáng tạo, đạo diễn, biên kịch hay chuyên gia kỹ thuật có kinh nghiệm nghề nghiệp cao nhưng chưa có bằng sau đại học tham gia giảng dạy còn gặp khó khăn", bà nói.

Trong khi đó, đặc thù của công nghiệp văn hóa là có những năng lực nghề nghiệp được tích lũy qua nhiều năm sáng tạo và sản xuất thực tế, không phải lúc nào cũng được phản ánh đầy đủ bằng văn bằng học thuật.

"Vì vậy, tôi cho rằng cần có cơ chế linh hoạt dành cho nhóm chuyên gia thực hành, chẳng hạn công nhận kinh nghiệm nghề nghiệp, thành tựu sáng tạo, sản phẩm và uy tín chuyên môn như những tiêu chí phù hợp để tham gia một số học phần thực hành, dự án hoặc studio, đồng thời vẫn bảo đảm chuẩn đối với đội ngũ giảng viên cơ hữu", bà đề xuất.

Theo bà, khung năng lực cũng cần trở thành ngôn ngữ chung giữa nhà trường và doanh nghiệp, được xây dựng và cập nhật với sự tham gia thực chất của người làm nghề.

"Đặc biệt, năng lực trong công nghiệp văn hóa cần được đánh giá bằng sản phẩm và khả năng tham gia quy trình sản xuất thực tế, chứ không chỉ bằng văn bằng hay số giờ học. 

Khi giải quyết được cả hai chiều, đưa thực tiễn nghề nghiệp vào nhà trường và đưa người học đến gần môi trường sản xuất thì những chính sách mới này mới thực sự tạo ra thay đổi về chất lượng nguồn nhân lực", bà nhấn mạnh.

Các nghệ sĩ của Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam tập luyện vở ballet "Giselle". (Ảnh: Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam).

Để người giỏi sống được bằng nghề

Bên cạnh đào tạo, việc thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực sáng tạo và công nghệ, cũng là vấn đề được đặt ra.

Theo Ths. Phan Thúy Diệu, chính sách đãi ngộ không nên chỉ được hiểu là tiền lương. "Với lĩnh vực sáng tạo và công nghệ, người giỏi còn cần môi trường để phát huy năng lực, được tham gia những dự án có chất lượng, có cơ hội phát triển nghề nghiệp và được ghi nhận xứng đáng đối với giá trị mà họ tạo ra", bà nói.

Bà kỳ vọng dự thảo sẽ có những cơ chế linh hoạt hơn về tuyển dụng và đãi ngộ nhân tài, đặc biệt trong các đơn vị công lập; có chính sách đặt hàng, tài trợ cho các dự án sáng tạo để người trẻ có cơ hội thực hành và phát triển nghề nghiệp.

Đồng thời, theo bà, cần quan tâm đến cơ chế bảo vệ quyền tác giả, quyền lợi và khả năng được hưởng lợi từ quá trình khai thác tác phẩm, sản phẩm mà người sáng tạo tham gia tạo ra.

Một vấn đề khác được Ths. Phan Thúy Diệu lưu ý là tạo điều kiện cho nhân lực được cập nhật liên tục về công nghệ mới, đặc biệt khi AI và công nghệ số đang làm thay đổi rất nhanh quy trình sản xuất điện ảnh, hoạt hình, thiết kế và truyền thông.

"Muốn giữ được người giỏi, phải tạo ra một hệ sinh thái mà ở đó họ có thể sống được bằng nghề, phát triển được bằng nghề và nhìn thấy tương lai lâu dài với nghề", bà nói.

Theo bà Phan Thúy Diệu, khi có môi trường sáng tạo tốt, cơ chế ghi nhận và đãi ngộ tương xứng, Việt Nam không chỉ thu hút được nhân lực chất lượng cao mà còn có khả năng nuôi dưỡng những tài năng sáng tạo trong dài hạn.