Nhân rộng mô hình bữa ăn học đường: Mắt xích quan trọng trong Chương trình Sức khỏe học đường 2026–2035

Bữa ăn học đường phải trở thành "lá chắn" sức khỏe cho học sinh

Cụ thể, tại mục III.4 về Công tác truyền thông, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và xây dựng, nhân rộng các mô hình, Quyết định 973/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ nêu rõ yêu cầu:

"Nhân rộng mô hình bữa ăn học đường đảm bảo dinh dưỡng hợp lý kết hợp với hoạt động vận động thể lực ; thực hiện hiệu quả việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng và phối hợp với gia đình trong việc đảm bảo dinh dưỡng hợp lý cho trẻ em, học sinh..."

Cách tiếp cận được nêu trong Quyết định 973 không dừng lại ở việc nâng cao chất lượng bữa ăn bán trú, mà hướng tới chăm sóc sức khỏe học đường một cách toàn diện. Đó là kết hợp giữa dinh dưỡng hợp lý, vận động thể lực, theo dõi tình trạng dinh dưỡng và có sự phối hợp giữa nhà trường với gia đình. Nói cách khác, một mô hình bữa ăn học đường hiệu quả cần đồng thời giải quyết nhiều mục tiêu: đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng, hình thành thói quen ăn uống lành mạnh, tăng cường vận động thể lực và nâng cao nhận thức của cả học sinh, giáo viên lẫn phụ huynh.

Mô hình điểm "Bữa ăn học đường đảm bảo dinh dưỡng hợp lý kết hợp tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh Việt Nam" cải thiện đáng kể chiều cao và cân nặng của trẻ.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đồng thời đối mặt với cả suy dinh dưỡng, thấp còi và tình trạng thừa cân, béo phì ngày càng gia tăng ở trẻ em, việc xây dựng và nhân rộng các mô hình dinh dưỡng học đường hiệu quả được xem là một trong những giải pháp quan trọng để cải thiện tầm vóc, thể lực và nâng cao sức khỏe thế hệ tương lai.

Trên thực tế, Việt Nam đã có những chương trình thí điểm triển khai theo đúng định hướng này. Trong đó, Mô hình điểm "Bữa ăn học đường đảm bảo dinh dưỡng hợp lý kết hợp tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh Việt Nam" (từ đây gọi tắt là Mô hình điểm) là một trong những mô hình tiêu biểu. Mô hình này do Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế (Viện Dinh dưỡng) cùng các chuyên gia đầu ngành trong nước và quốc tế triển khai, với sự khởi xướng và đồng hành của Tập đoàn TH – doanh nghiệp thực phẩm có nhiều hoạt động nhằm hiện thực hóa khát vọng nâng cao tầm vóc thế hệ trẻ Việt Nam. Chương trình từng được thực hiện thí điểm trong năm học 2020-2021 tại cấp mầm non và tiểu học ở 10 tỉnh, thành phố đại diện cho 5 vùng sinh thái lớn trên cả nước.

Một hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe ngay trong trường học

Mô hình điểm được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa dinh dưỡng hợp lý và tăng cường hoạt động thể lực nhằm giải quyết bài toán gánh nặng kép ở Việt Nam: vừa còn tình trạng suy dinh dưỡng, thấp còi, vừa gia tăng nhanh tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ em.

Trong Mô hình điểm, bữa ăn học đường được tiếp cận theo hướng sử dụng thực phẩm hoàn toàn từ tự nhiên, dựa trên lợi thế về nông nghiệp và nề nếp sinh hoạt của từng địa phương. Bữa ăn được tính toán cân đối, đa dạng thực phẩm, phù hợp với từng vùng miền.

Điểm nổi bật của mô hình là bộ 400 thực đơn được xây dựng trên cơ sở nhu cầu dinh dưỡng theo từng độ tuổi và điều kiện thực tế tại các địa phương. Đây cũng là một trong những nỗ lực đầu tiên nhằm chuẩn hóa thực đơn bữa ăn học đường trên cơ sở khoa học, tạo cơ sở tham khảo cho các trường học trong quá trình tổ chức bữa ăn bán trú. Trong cơ cấu bữa ăn bán trú, sữa tươi được đưa vào bữa phụ của trẻ một cách khoa học, hợp lý. Mỗi ngày trẻ được sử dụng một hộp sữa tươi tại trường, tương đương 5 hộp mỗi tuần.

Hình ảnh tại chương trình Mô hình điểm “Bữa ăn học đường đảm bảo dinh dưỡng hợp lý kết hợp tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh, sinh viên Việt Nam”.

Thực đơn cũng được xây dựng linh hoạt theo mùa, nhằm đảm bảo tính đa dạng, hấp dẫn và dễ tiêu hóa cho học sinh, đồng thời khuyến khích trẻ thử và duy trì thói quen ăn uống lành mạnh. Các nhà bếp trường học được hướng dẫn chế biến đúng cách, giữ tối đa giá trị dinh dưỡng và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Theo các chuyên gia, bộ thực đơn dinh dưỡng này hoàn toàn có thể nghiên cứu áp dụng trên diện rộng.

Song song với việc xây dựng thực đơn, các trường tham gia Mô hình điểm triển khai chương trình vận động thể lực phù hợp với thể trạng và độ tuổi của trẻ. Chương trình đưa ra 130 bài tập vận động với dụng cụ, 12 động tác chào mặt trời, 20 tư thế yoga cơ bản, 60 trò chơi vận động cùng 315 giáo án chi tiết cho từng lứa tuổi. Các hoạt động được thiết kế theo hướng đơn giản, sinh động, giúp trẻ cảm nhận vận động như một hoạt động vui chơi hằng ngày.

Bên cạnh đó, giáo viên và phụ huynh cũng được tập huấn, truyền thông về dinh dưỡng học đường nhằm tạo sự đồng hành giữa nhà trường và gia đình trong chăm sóc sức khỏe trẻ em.

Hiệu quả của Mô hình điểm Bữa ăn học đường không dừng lại ở việc cải thiện "bữa ăn trên khay", góp phần tạo ra những tiến bộ về thể trạng của trẻ mà còn ghi nhận những chuyển biến tích cực cả ở khía cạnh giáo dục dinh dưỡng.

Ví dụ, tại nhóm mầm non can thiệp, song song với cải thiện chiều cao, mô hình ghi nhận xu hướng tích cực trong cải thiện tình trạng suy dinh dưỡng thấp còi và kiểm soát thừa cân, béo phí. Một ví dụ làtỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi từ 3,5% giảm còn 2,49%.sau thời gian triển khai mô hình. Đây là một trong những chỉ báo rất quan trọng, cho thấy khẩu phần ăn mới và chương trình tăng cường hoạt động thể lực đã góp phần hỗ trợ cho sự phát triển thể chất của trẻ trong giai đoạn vàng.

Kết quả triển khai còn cho thấy hơn 95% giáo viên và phụ huynh tham gia mô hình có chuyển biến tích cực về kiến thức và thái độ đối với dinh dưỡng hợp lý. Đội ngũ nhân viên nhà bếp cũng thay đổi rõ rệt về nhận thức và kỹ năng nghề nghiệp. Việc tiếp cận quy trình chế biến khoa học, tiêu chuẩn hóa từng công đoạn đã nâng cao vai trò của bếp ăn bán trú trong hệ thống giáo dục học đường.

Mô hình điểm "Bữa ăn học đường đảm bảo dinh dưỡng hợp lý kết hợp tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh Việt Nam" cho thấy, muốn nâng cao thể trạng học sinh một cách bền vững, cần tiếp cận đồng bộ cả dinh dưỡng hợp lý lẫn hoạt động thể lực, trong đó bữa ăn hằng ngày đóng vai trò nền tảng. Khi nền tảng này được xây dựng vững chắc thông qua hệ thống thực đơn đạt chuẩn, những thay đổi tích cực về chiều cao, cân nặng và sức khỏe của trẻ trở nên rõ ràng và có cơ sở.

Sau hơn 5 năm, các nội dung của Mô hình điểm vẫn còn nguyên giá trị tham khảo trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục đối mặt đồng thời với suy dinh dưỡng, thiếu vi chất và gia tăng thừa cân béo phì học đường.

Đặc biệt, với việc Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035 vừa được phê duyệt đặt mục tiêu nhân rộng các mô hình bữa ăn học đường kết hợp dinh dưỡng hợp lý và vận động thể lực, những kinh nghiệm thực tiễn từ các mô hình điểm đã triển khai có thể trở thành cơ sở tham khảo quan trọng cho quá trình xây dựng và mở rộng các chương trình chăm sóc sức khỏe học đường trên phạm vi cả nước.