Nhân tố bất ngờ giúp thế giới tránh cú sốc dầu mỏ

Khi Mỹ và Israel tấn công Iran hồi đầu năm nay, nhiều chuyên gia năng lượng đã đưa ra một kịch bản đáng lo ngại. Nếu Eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển gần 20% lượng dầu thương mại toàn cầu - bị gián đoạn trong thời gian dài, giá dầu có thể tăng lên 150-200 USD/thùng, kéo theo lạm phát tăng vọt và nguy cơ suy thoái trên phạm vi toàn cầu.

Các bồn chứa dầu và khí đốt tại một cảng ở thành phố Chu Hải, Trung Quốc. Ảnh: Reuters

Nhưng điều đó đã không xảy ra. Dù chiến sự kéo dài nhiều tháng và hoạt động vận tải qua Hormuz liên tục đối mặt rủi ro, giá dầu Brent vẫn duy trì dưới ngưỡng 100 USD/thùng. Kinh tế thế giới chưa phải đối mặt với cú sốc năng lượng mà nhiều người từng lo ngại.

Một phần nguyên nhân đến từ việc Mỹ tăng mạnh xuất khẩu dầu. Nhưng một yếu tố khác ít được chú ý hơn lại nằm ở Trung Quốc - quốc gia nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới.

Trong những tháng gần đây, lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc giảm mạnh, từ khoảng 11 triệu thùng/ngày xuống còn chưa đầy 8 triệu thùng/ngày. Điều đó đồng nghĩa khoảng 3 triệu thùng dầu mỗi ngày đã "biến mất" khỏi nhu cầu của thị trường thế giới, tương đương tổng lượng dầu tiêu thụ hàng ngày của Pháp và Italy cộng lại.

Sự sụt giảm lớn như vậy nhưng không kéo theo những xáo trộn đáng kể trong nền kinh tế Trung Quốc. Một phần nguyên nhân là Bắc Kinh đã tích lũy lượng lớn dầu giá rẻ từ Nga và Iran trước khi chiến sự bùng phát, cho phép nước này tạm thời giảm nhập khẩu mà chưa ảnh hưởng nhiều tới sản xuất và tiêu dùng.

Tuy nhiên, dự trữ dầu chỉ là một phần của câu chuyện.

Điều quan trọng hơn là nền kinh tế Trung Quốc đang dần thay đổi cách tiêu thụ năng lượng.

Trong nhiều thập niên, tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc gần như luôn đi cùng với nhu cầu dầu mỏ tăng mạnh. Nhưng cuộc cách mạng xe điện và quá trình điện hóa nền kinh tế đang làm thay đổi mối quan hệ đó.

Trong kỳ nghỉ lễ đầu tháng 5, lượng sạc xe điện trên các tuyến cao tốc tăng hơn 50% so với cùng kỳ năm trước. Xe điện và tàu cao tốc đang dần thay thế một phần vai trò của ô tô chạy xăng và các chuyến bay ngắn. Điều đó giúp nhu cầu năng lượng trong lĩnh vực giao thông ngày càng ít phụ thuộc vào dầu mỏ hơn trước.

Đây là khác biệt lớn so với những cú sốc dầu mỏ trong quá khứ. Nếu như trước đây giá dầu tăng thường tác động trực tiếp tới hoạt động đi lại và sản xuất, thì ngày nay nền kinh tế Trung Quốc đã có nhiều lựa chọn thay thế hơn nhờ điện hóa giao thông và phát triển hạ tầng vận tải hiện đại.

Ý nghĩa của sự thay đổi này vượt xa phạm vi Trung Quốc. Nếu cách đây một thập niên, tăng trưởng của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới gần như đồng nghĩa với nhu cầu dầu tăng mạnh, thì hiện nay mối liên hệ đó đang dần suy yếu. Đây có thể là dấu hiệu rõ nhất cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng đang bắt đầu làm thay đổi các quy luật vận hành truyền thống của thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Tuy nhiên, câu chuyện không hoàn toàn màu hồng.

Một phần lớn dầu nhập khẩu của Trung Quốc không được sử dụng cho giao thông mà phục vụ ngành hóa dầu. Việc nhiều nhà máy lọc dầu và hóa dầu cắt giảm công suất giúp giảm nhu cầu nhập khẩu trong ngắn hạn nhưng có thể làm gia tăng chi phí sản xuất trong thời gian tới. Nếu xu hướng này kéo dài, lợi thế chi phí của các nhà xuất khẩu Trung Quốc có thể bị ảnh hưởng.

Đó cũng là câu hỏi lớn nhất đối với thị trường hiện nay: liệu Trung Quốc có thể tiếp tục cắt giảm nhập khẩu dầu trong bao lâu?

Một số chuyên gia cho rằng Bắc Kinh sẽ sớm phải quay lại thị trường để bổ sung nguồn cung cho mùa hè, khi nhu cầu sản xuất và vận tải tăng lên. Nhưng cũng có ý kiến cho rằng lượng dự trữ hiện tại vẫn đủ để duy trì trạng thái này thêm nhiều tháng nữa.

Dù kịch bản nào xảy ra, cuộc khủng hoảng hiện nay đã cho thấy một thực tế đáng chú ý.

Trong nhiều năm, thế giới thường coi Trung Quốc là động lực thúc đẩy các đợt tăng giá hàng hóa toàn cầu vì nhu cầu khổng lồ của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Nhưng lần này, chính sự suy giảm nhu cầu từ Trung Quốc lại góp phần giữ giá dầu ở mức thấp hơn dự kiến và giúp kinh tế thế giới tránh được một cú sốc năng lượng nghiêm trọng.

Quan trọng hơn, khả năng chống chịu của thị trường dầu mỏ lần này không chỉ đến từ việc các nước sản xuất tăng nguồn cung. Nó còn đến từ sự thay đổi trong mô hình tiêu thụ năng lượng của quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới.

Trong nhiều thập niên, mỗi khi kinh tế Trung Quốc tăng tốc, thị trường dầu mỏ toàn cầu lại lo ngại về nguy cơ thiếu hụt nguồn cung. Nhưng cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy một thực tế mới: nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đang dần trở thành nhân tố giúp giảm bớt áp lực lên thị trường năng lượng.

Và đó có thể là tín hiệu sớm cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng đang bắt đầu làm thay đổi cán cân quyền lực trên thị trường dầu mỏ toàn cầu. Trong tương lai, ảnh hưởng của Trung Quốc đối với giá dầu thế giới có thể đến không chỉ từ việc tiêu thụ nhiều hơn, mà còn từ việc tiêu thụ ít đi.