Nhập siêu và bài toán nội lực của tăng trưởng

Nhập siêu tiếp tục lập đỉnh, có đáng lo?

Số liệu vừa được Cục Hải quan (Bộ Tài chính) công bố, tính đến giữa tháng 8/2026, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt trên 712 tỷ USD, trong đó, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, nhập siêu của Việt Nam tiếp tục lập đỉnh. Con số của chỉ riêng nửa đầu tháng 8/2026 là 1,5 tỷ USD, đưa tổng mức nhập siêu đến giữa tháng 8 lên tới 21,88 tỷ USD.

Nhập siêu lớn như vậy tiếp tục là do biến động giá xăng dầu, chip, linh kiện điện tử thế giới, cũng như do doanh nghiệp tăng nhập khẩu để phục vụ sản xuất, mở rộng đầu tư và xây dựng trung tâm dữ liệu… Chỉ một ví dụ, đó là tính đến giữa tháng 8/2026, nhập siêu các loại máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đã lên tới hơn 56 tỷ USD, tăng gấp hơn 2 lần so với cùng kỳ năm ngoái.

Tổng mức nhập siêu cả nước từ đầu năm đến giữa tháng 8 lên tới 21,88 tỷ USD. Ảnh: An Thư

Nhập siêu tăng cao được cho là xuất phát từ việc các doanh nghiệp gia tăng nhập khẩu nguyên vật liệu cho sản xuất, đồng nghĩa, đây là sự chuẩn bị cho một chu kỳ tăng trưởng mới. Nếu vậy, điều này có thể báo hiệu xu hướng tích cực trong sản xuất và xuất khẩu giai đoạn tới.

Tuy vậy, ở một góc độ khác, việc nhập siêu tăng cao, liên tục lập đỉnh kể từ đầu năm tới nay là một “ẩn số” đáng chú ý của nền kinh tế.

“Nếu nhập khẩu tư liệu sản xuất chậm chuyển hóa thành hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, thì sẽ ảnh hưởng tới tăng trưởng, thị trường ngoại hối, tỷ giá” - Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khi báo cáo tại phiên họp thường kỳ Chính phủ tháng 7/2026 đã nói như vậy.

Năm 2026, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, trong khi 6 tháng đầu năm, con số đạt được mới là 8,18%. Theo kịch bản đã đề ra, để nền kinh tế đạt tốc độ tăng trưởng từ 10% trở lên trong năm nay, 6 tháng cuối năm, tăng trưởng GDP phải đạt 11,7%. Nếu nhập siêu tiếp tục tăng nhanh, thì đóng góp ròng của xuất nhập khẩu vào GDP sẽ bị thu hẹp, trong khi thực tế, mô hình tăng trưởng của Việt Nam lâu nay phụ thuộc khá lớn vào xuất nhập khẩu.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc trong hội nghị gần đây về việc rà soát các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu, kiểm soát nhập siêu cũng đã đề cập vấn đề này. Theo Phó Thủ tướng, nhập siêu tăng nhanh đang gây áp lực đối với việc thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Để kiểm soát nhập siêu, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc đã chỉ đạo đẩy mạnh xuất khẩu, thúc đẩy sản xuất trong nước, đồng thời làm việc với các doanh nghiệp, tập đoàn có chênh lệch lớn giữa kim ngạch nhập khẩu và xuất khẩu, nhất là trong lĩnh vực máy tính, linh kiện điện tử, để làm rõ nguyên nhân nhập khẩu và tiến độ sản xuất, xuất khẩu tại Việt Nam, cũng như những tác động tới tăng trưởng kinh tế…

Mấu chốt là năng lực sản xuất trong nước

Trước khi xuất siêu tăng mạnh kể từ đầu năm tới nay, Việt Nam đã có gần 1 thập kỷ liên tiếp xuất siêu. Năm 2025, con số xuất siêu của Việt Nam lên tới trên 20 tỷ USD.

Tuy nhiên, trước một thập kỷ “vàng son” này, Việt Nam cũng đã trải qua thời gian dài nhập siêu. Trong đó, giai đoạn 2007 - 2010, nhập siêu thường xuyên ở mức 2 con số; riêng năm 2008, nhập siêu lên tới 18 tỷ USD, bằng 28,8% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Nhìn lại 20 năm trước, đây là giai đoạn Việt Nam đẩy mạnh xuất khẩu, sau khi chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Cỗ máy xuất khẩu càng chạy, nhu cầu nhập khẩu càng lớn là điều dễ hiểu. Thêm vào đó, thời điểm này, lạm phát tăng cao, giá nguyên vật liệu đầu vào nhập khẩu theo đó mà tăng lên, dẫn tới cán cân thương mại thâm hụt nặng.

Nhưng một cách thẳng thắn, thì vào thời điểm đó, nhiều chuyên gia kinh tế cả trong và ngoài nước đều chỉ ra rằng, vấn đề lớn nhất của nền kinh tế Việt Nam là sự phụ thuộc vào nguyên, nhiên, vật liệu đầu vào nhập khẩu. Sau gần 20 năm, câu chuyện này vẫn còn nguyên tính thời sự.

Trong một cuộc trao đổi gần đây với báo giới, ông Bùi Minh Giáp - Chuyên gia kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) đã chỉ ra rằng, dù nền kinh tế Việt Nam đang duy trì đà tăng trưởng mạnh trong nửa đầu năm 2026, nhưng vẫn còn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Điều này xuất phát từ độ mở lớn của nền kinh tế (khoảng 170% GDP), từ biến động của thương mại toàn cầu, giá năng lượng, nhu cầu của các thị trường xuất khẩu lớn…

“Nhập khẩu đang tăng nhanh hơn xuất khẩu. Điều này phản ánh nhu cầu mở rộng sản xuất, nhưng đồng thời cho thấy, nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào máy móc, nguyên vật liệu và linh kiện nhập khẩu. Vì vậy, Việt Nam cần phát triển mạnh công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa và gia tăng giá trị được giữ lại trong nước” - ông Bùi Minh Giáp nói.

Bởi vậy, mấu chốt của câu chuyện giảm nhập siêu không nằm ở giảm nhập khẩu, mà là gia tăng xuất khẩu, đồng thời nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, giảm sự phụ thuộc vào nguyên, nhiên liệu nhập khẩu…

Vì vậy, theo bà Đỗ Thị Thúy Hương - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam, cần đẩy mạnh phát triển công nghiệp hỗ trợ, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, tự động hóa và ứng dụng AI; gia tăng kết nối giữa doanh nghiệp Việt Nam với các tập đoàn có vốn đầu tư nước ngoài để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Bài toán nội lực của tăng trưởng

Có một sự lệch pha rất lớn trong bức tranh xuất nhập khẩu hay nhập siêu của Việt Nam. Đó là, trong khi khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) xuất siêu lớn, thì nhập siêu hoàn toàn thuộc về khu vực trong nước. Nhìn từ số liệu tính đến giữa tháng 8/2026, có thể thấy rõ điều này. Cụ thể, doanh nghiệp FDI xuất siêu hơn 7 tỷ USD, còn doanh nghiệp trong nước nhập siêu tới 29 tỷ USD.

Rõ ràng, dù đang tích cực gia tăng nhập khẩu để mở rộng sản xuất, nhưng doanh nghiệp Việt vẫn chưa tham gia đủ mạnh trong chuỗi giá trị toàn cầu. Còn doanh nghiệp FDI, dù đang là “cỗ máy” xuất khẩu của Việt Nam, nhưng lại chưa “kéo” được doanh nghiệp Việt tham gia vào chuỗi cung ứng của mình.

Đây là bài toán đã được đặt ra trong Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn nước ngoài. Giải được bài toán liên kết doanh nghiệp nội - ngoại chính là một cách căn cơ để giảm nhập siêu, đồng thời gia tăng nội lực cho tăng trưởng kinh tế của Việt Nam.

Ở một góc độ khác, các chuyên gia cho rằng, đổi mới mô hình tăng trưởng cũng là bài toán cần được giải một cách hữu hiệu. “Việt Nam phải chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và xuất khẩu sang nâng cao năng suất, năng lực doanh nghiệp trong nước và chất lượng thể chế” - bà Mariam J. Sherman - Giám đốc Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào khuyến nghị.

Khi mô hình tăng trưởng mới không dựa quá nhiều vào xuất khẩu, nền kinh tế Việt Nam sẽ gia tăng được sự tự chủ, nâng cao được nội lực và khả năng thích ứng với các biến động từ bên ngoài.