Trung Quốc đang dẫn dắt làn sóng tăng trưởng bằng sáng chế thế giới

Theo Nikkei, Trung Quốc đang trở thành động lực chính của làn sóng tăng trưởng bằng sáng chế toàn cầu, trong khi Nhật Bản ngày càng thu hẹp tỷ trọng. Sự dịch chuyển này phản ánh không chỉ khác biệt về số lượng hồ sơ đăng ký, mà còn cho thấy thay đổi trong vị trí của các nền kinh tế lớn khi cuộc cạnh tranh công nghệ chuyển sang AI, bán dẫn, phần mềm và các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn.

Theo dữ liệu của Cơ quan Sáng chế Nhật Bản (JPO), số đơn đăng ký bằng sáng chế trên toàn cầu đạt 3,72 triệu đơn trong năm 2024, hơn gấp đôi mức 1,7 triệu đơn của năm 2005. Phần lớn động lực tăng trưởng đến từ Trung Quốc, nơi số đơn đăng ký đã tăng hơn 10 lần trong hai thập kỷ.

TRUNG QUỐC TRỞ THÀNH ĐỘNG LỰC CHÍNH CỦA TĂNG TRƯỞNG BẰNG SÁNG CHẾ

Trung Quốc vượt lên trở thành quốc gia có số đơn đăng ký bằng sáng chế lớn nhất thế giới từ năm 2011 và khoảng cách tiếp tục được nới rộng. Năm 2024, số đơn đăng ký của Trung Quốc cao gấp khoảng 1,3 lần tổng số đơn của Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu cộng lại.

Sự bứt phá của Trung Quốc phản ánh một quá trình thay đổi sâu rộng trong chính sách sở hữu trí tuệ. Bắc Kinh từng đặt nặng mục tiêu gia tăng số lượng bằng sáng chế, với các khoản trợ cấp ở giai đoạn đầu nhằm khuyến khích doanh nghiệp và tổ chức nộp đơn.

Tuy nhiên, sau khi xuất hiện những vấn đề như tình trạng thổi phồng số lượng đơn đăng ký, chính sách đã dần chuyển sang ưu tiên chất lượng. Cùng với thay đổi chính sách, mức đầu tư mạnh mẽ của doanh nghiệp Trung Quốc cho nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy hoạt động sáng chế.

Điều đáng chú ý là sự gia tăng số lượng bằng sáng chế của Trung Quốc diễn ra đồng thời với quá trình nước này mở rộng năng lực trong những lĩnh vực công nghệ chiến lược. AI, bán dẫn, phần mềm, công nghệ thông tin và truyền thông đang ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong các hồ sơ đăng ký mới.

Trong khi đó, Nhật Bản lại chứng kiến xu hướng ngược lại. Tỷ trọng bằng sáng chế của Nhật Bản trên toàn cầu đã giảm từ khoảng 25% xuống còn 8% trong hai thập kỷ qua.

Năm 2024, Nhật Bản đăng ký khoảng 300.000 đơn, tăng 2% so với năm 2023 nhưng thấp hơn khoảng 30% so với mức 420.000 đơn của năm 2005. Nếu chỉ xét trong nhóm 5 nền kinh tế lớn gồm Nhật Bản, Mỹ, châu Âu, Trung Quốc và Hàn Quốc, tỷ trọng đơn đăng ký của Nhật Bản cũng giảm từ 36% năm 2004 xuống còn 10%.

Sự sụt giảm này không hoàn toàn đồng nghĩa với việc Nhật Bản mất đi năng lực đổi mới. Koichi Sumikura, giáo sư về chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới tại Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản ở Tokyo, cho rằng doanh nghiệp Nhật Bản đang chuyển sang tập trung nhiều hơn vào những hồ sơ sáng chế có chất lượng cao.

Theo ông, việc số lượng đơn giảm "không nhất thiết là điều tiêu cực". Tuy nhiên, điều đáng lo ngại nằm ở xu hướng dài hạn: tỷ lệ tri thức khoa học có nguồn gốc từ Nhật Bản được sử dụng trong các phát minh được đăng ký trên toàn cầu đang giảm dần.

CUỘC ĐUA AI LÀM LỘ RÕ KHOẢNG CÁCH CÔNG NGHỆ

Sự thay đổi vị trí giữa các nền kinh tế càng rõ khi phân tích cơ cấu công nghệ của các hồ sơ sáng chế. Tỷ trọng đơn đăng ký thuộc nhóm công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), trong đó có AI, đã tăng đáng kể, đặc biệt tại Mỹ và Trung Quốc.

Các hồ sơ mới ngày càng tập trung vào những lĩnh vực mà Mỹ và Trung Quốc đang có lợi thế, như AI tạo sinh, bán dẫn và phần mềm. Đây cũng là những công nghệ đang định hình cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu và có khả năng tạo ra những ngành công nghiệp mới trong tương lai.

Trong các lĩnh vực cốt lõi của AI, bao gồm cơ chế AI và các công nghệ nền tảng, Nhật Bản hiện đứng thứ tư về số lượng bằng sáng chế, sau Trung Quốc, Mỹ và Hàn Quốc.

Các bằng sáng chế AI của Nhật Bản chủ yếu tập trung vào những hướng như điện toán lượng tử và phân tích hình ảnh. Trong khi đó, nước này đang đối mặt với khoảng cách về đầu tư R&D trong những lĩnh vực tăng trưởng nhanh, nơi Mỹ và Trung Quốc đang đẩy mạnh nguồn lực.

AI, bán dẫn, công nghệ sinh học và y học tiên tiến đều nằm trong 17 lĩnh vực chiến lược được chính phủ Nhật Bản lựa chọn để tập trung đầu tư. Mục tiêu là thu hẹp khoảng cách với các đối thủ và duy trì năng lực công nghệ của Nhật Bản trong những ngành có ý nghĩa chiến lược.

Riêng với AI, Tokyo không lựa chọn cạnh tranh trực diện với Mỹ và Trung Quốc trên toàn bộ mặt trận. Thay vào đó, Nhật Bản đặt trọng tâm vào "AI vật lý" (physical AI), tận dụng kho dữ liệu mà các nhà sản xuất trong nước tích lũy qua quá trình vận hành nhà máy, máy móc và hệ thống công nghiệp.

Đây là hướng đi nhằm kết hợp thế mạnh truyền thống của Nhật Bản về sản xuất, robot và công nghệ công nghiệp với AI, tạo ra lợi thế riêng thay vì chạy đua chủ yếu trong lĩnh vực mô hình AI tạo sinh.

Cùng với chiến lược đầu tư, JPO cũng đang điều chỉnh hoạt động quản lý sở hữu trí tuệ để thích ứng với các công nghệ mới. Cơ quan này sẽ hỗ trợ thẩm định và cấp bằng đối với các đơn đăng ký liên quan đến AI thông qua cơ chế phối hợp giữa nhiều bộ phận chuyên môn.

Sự trỗi dậy của Trung Quốc vì vậy không chỉ thể hiện ở con số bằng sáng chế, mà còn phản ánh sự dịch chuyển của trung tâm hoạt động đổi mới. Với Nhật Bản, thách thức hiện nay không đơn thuần là khôi phục số lượng đơn đăng ký, mà là bảo đảm tri thức, công nghệ và sáng chế do nước này tạo ra tiếp tục có sức ảnh hưởng trong những lĩnh vực đang quyết định cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu.