Nhật Bản 'mở kho vũ khí' lớn nhất kể từ Thế chiến II

Xe tăng Type 10 trong cuộc diễn tập quân sự của Lữ đoàn dù số 1 thuộc Lực lượng Phòng vệ Mặt đất Nhật Bản tại thao trường Narashino ở Funabashi, phía đông Tokyo (Nhật Bản) ngày 11/1. Ảnh: Reuters.

Theo ghi nhận của Reuters, kế hoạch nới lỏng quy định xuất khẩu quốc phòng sắp được Tokyo triển khai đã thu hút sự quan tâm mạnh mẽ, từ Warsaw đến Manila, trong bối cảnh Washington dao động về cam kết an ninh, còn các cuộc chiến tại Iran và Ukraine tiếp tục bào mòn nguồn cung vũ khí của Mỹ.

Đảng cầm quyền của Thủ tướng Sanae Takaichi đã thông qua các điều chỉnh trong tuần này, như một phần nỗ lực tiếp sức cho nền công nghiệp quốc phòng của quốc gia vốn theo chủ nghĩa hòa bình. Ba quan chức chính phủ Nhật Bản cho biết với Reuters rằng các quy định mới có thể được chính thức áp dụng ngay trong tháng này.

Phá băng kho vũ khí

Dù phần lớn “đứng ngoài” thị trường vũ khí toàn cầu suốt nhiều thập kỷ kể từ sau Thế chiến II, Nhật Bản vẫn duy trì mức chi tiêu quốc phòng đáng kể - khoảng 60 tỷ USD trong năm nay - đủ để nuôi dưỡng một ngành công nghiệp quốc phòng quy mô lớn, có khả năng sản xuất các hệ thống tiên tiến như tàu ngầm hay máy bay chiến đấu.

Các khách hàng tiềm năng bao gồm quân đội Ba Lan và hải quân Philippines - những lực lượng đang đẩy mạnh hiện đại hóa trước các thách thức an ninh khu vực.

Theo các cuộc trao đổi của Reuters với quan chức Nhật Bản và nhà ngoại giao tại Tokyo, những tập đoàn như Toshiba và Mitsubishi Electric đang tăng tốc tuyển dụng, mở rộng năng lực sản xuất để đón đầu nhu cầu.

Một trong những thương vụ đầu tiên nhiều khả năng được chính phủ bà Takaichi phê duyệt là xuất khẩu các tàu hộ vệ đã qua sử dụng cho Philippines - quốc gia đang đối đầu căng thẳng trên biển. Theo hai quan chức Nhật Bản, đây có thể chỉ là bước khởi đầu cho các hợp đồng tiếp theo, bao gồm cả hệ thống phòng thủ tên lửa.

Ở châu Âu, Ba Lan và Nhật Bản được cho là có thể bổ trợ cho nhau trong việc lấp đầy khoảng trống kho vũ khí, đặc biệt trong các lĩnh vực như chống máy bay không người lái và tác chiến điện tử. Đại diện ngoại giao Ba Lan tại Tokyo nhận định sự tham gia của Nhật Bản có thể giúp tháo gỡ nhiều “điểm nghẽn” trong chuỗi cung ứng quốc phòng.

Ba nhà ngoại giao châu Âu khác cũng cho rằng việc Tokyo nới lỏng quy định mở ra cơ hội giảm phụ thuộc vào nguồn vũ khí Mỹ - vốn đang chịu áp lực từ nhiều cuộc xung đột. Tính khó đoán của ông Trump, từ đe dọa rút khỏi NATO đến ý tưởng gây tranh cãi về Greenland, càng thúc đẩy xu hướng đa dạng hóa nguồn cung.

“Các đề nghị hợp tác đang đến từ khắp nơi”, ông Masahiko Arai, Phó Chủ tịch cấp cao mảng quốc phòng của Mitsubishi Electric, cho biết, đồng thời tiết lộ doanh nghiệp này đang tăng cường nhân sự tại London và Singapore để thúc đẩy xuất khẩu.

Một chiếc xe tăng Type 10 của Lực lượng Phòng vệ Mặt đất Nhật Bản được trưng bày tại hội chợ thiết bị quốc phòng 'DSEI Japan' ở Chiba, phía đông Tokyo (Nhật Bản) năm 2019. Ảnh: Reuters.

Trước đó, chính quyền Tokyo cũng nhận được sự khuyến khích từ nhiều đời tổng thống Mỹ, bao gồm cả ông Trump, trong việc đóng góp nhiều hơn cho nỗ lực phòng thủ chung. Tuy nhiên, Trung Quốc tỏ ra thận trọng: người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mao Ning cho biết Bắc Kinh “quan ngại” trước thay đổi chính sách xuất khẩu vũ khí của Nhật và kêu gọi Tokyo hành xử thận trọng trong các vấn đề quân sự.

Canh bạc nhiều rủi ro?

Quá trình nới lỏng quy định xuất khẩu vũ khí của Nhật thực tế đã khởi động từ hơn một thập kỷ trước, dưới thời cố Thủ tướng Shinzo Abe - người từng giảm bớt lệnh cấm gần như toàn diện nhằm thúc đẩy hợp tác phát triển vũ khí với đồng minh để đối trọng sự trỗi dậy quân sự của Trung Quốc. Tuy vậy, tiến trình này sau đó chững lại do nhiều hạn chế vẫn được duy trì, đặc biệt với các thiết bị sát thương.

Sau chiến thắng bầu cử áp đảo và không còn bị ràng buộc bởi đối tác liên minh từng phản đối cải cách sâu rộng, bà Takaichi kỳ vọng đợt nới lỏng mới sẽ thúc đẩy các nhà sản xuất quốc phòng mở rộng năng lực - yếu tố then chốt cho kế hoạch tăng cường quân sự quy mô lớn của Nhật.

Một số doanh nghiệp đã sẵn sàng “xoay trục”. Toshiba cho biết sẽ tuyển thêm khoảng 500 nhân sự trong ba năm tới, đồng thời xây dựng cơ sở thử nghiệm và sản xuất mới, cũng như thành lập bộ phận chuyên trách xuất khẩu quốc phòng. “Rủi ro về danh tiếng không còn lớn như trước”, một lãnh đạo của hãng nhận định.

Tuy nhiên, không phải tất cả đều thoải mái. Một số thương hiệu lớn có hoạt động song song trong lĩnh vực tiêu dùng lo ngại việc tham gia thị trường vũ khí có thể ảnh hưởng tới hình ảnh và tệp khách hàng. Trường hợp của Toyota là ví dụ: một công ty con đã từ chối cung cấp động cơ cho dự án xe quân sự của Latvia, viện dẫn phạm vi và chính sách kinh doanh.

Dù Tokyo dự kiến vẫn duy trì kiểm soát chặt chẽ việc xuất khẩu tới các vùng xung đột, ngay cả Ukraine cũng nhìn thấy cơ hội. Phòng thương mại Kyiv tại Tokyo đang chuẩn bị ra mắt một nhóm doanh nghiệp chung về công nghệ máy bay không người lái giữa hai nước, tận dụng thời điểm chính sách mới có hiệu lực.

Thoát khỏi “cái bóng” hậu Thế chiến II

Trong nhiều thập kỷ, Mỹ gần như thống trị chuỗi cung ứng quốc phòng toàn cầu. Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Hòa bình quốc tế Stockholm, Washington chiếm tới 95% lượng nhập khẩu quốc phòng của Nhật, 85% của Australia và Anh, cùng 77% của Saudi Arabia trong giai đoạn 2021-2025.

Quân đội Mỹ (trái) và các phương tiện quân sự của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản (SDF) diễu hành trong lễ kỷ niệm thường niên của SDF tại Căn cứ Asaka ở Asaka, phía bắc Tokyo (Nhật Bản) năm 2018. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, chương trình bán vũ khí quân sự ra nước ngoài của Mỹ thường bị phàn nàn vì chậm trễ, chi phí tăng cao và kiểm soát công nghệ chặt chẽ. Điều này khiến nhiều quốc gia tìm kiếm. Một trong những mục tiêu của Tokyo là xây dựng chuỗi cung ứng quốc phòng tại châu Á không phụ thuộc vào Mỹ.

Hàn Quốc - quốc gia láng giềng - được xem như hình mẫu khi vươn lên trở thành nhà cung cấp vũ khí lớn cho Ba Lan và Philippines trong 5 năm qua. Tuy vậy, tiềm năng của Nhật Bản - nền kinh tế lớn thứ tư thế giới - được đánh giá còn lớn hơn nhiều.

Theo phân tích của SIPRI, ngành công nghiệp vũ khí Nhật hiện có quy mô tương đương Hàn Quốc, Đức, Italy và Israel, gần gấp đôi Ấn Độ, dù vẫn còn kém xa Mỹ - quốc gia có ngành công nghiệp quốc phòng lớn gấp 25 lần.

“Thẳng thắn mà nói, Nhật Bản đã bị ‘đặt vào vùng chờ’ kể từ sau Thế chiến II. Nhưng việc nước này quay trở lại trung tâm của chính trị toàn cầu là điều gần như tất yếu”, ông Andrew Koch, nhà sáng lập hãng tư vấn Nexus Pacific tại Tokyo, nhận định.