Nhật Bản sắp loại hàng trăm cổ phiếu khỏi chỉ số Topix trong đợt cải tổ lớn chưa từng có

Ảnh minh họa - Ảnh: Nikkei Asia

Ngày 7/10, Tập đoàn Sở giao dịch Nhật Bản (JPX), công ty mẹ của Sở Giao dịch Chứng khoán Tokyo (TSE), công bố đợt cải tổ lớn chưa từng có đối với chỉ số Topix. Theo kế hoạch, gần 700 cổ phiếu có nguy cơ bị loại khỏi chỉ số này, với lộ trình hoàn tất vào tháng 7/2028.

SIẾT TIÊU CHÍ, THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP NÂNG CAO GIÁ TRỊ

Sau đợt cải tổ, số cổ phiếu trong Topix có thể giảm gần 40%, từ 1.636 vào cuối tháng 8 xuống còn ít nhất 986. Con số cuối cùng sẽ phụ thuộc vào kết quả đánh giá lại các doanh nghiệp vào tháng 10/2027.

Theo tờ báo Nikkei Asia, đây là bước đi tiếp theo trong chiến dịch cải cách quản trị doanh nghiệp do ông Hiromi Yamaji, Tổng giám đốc JPX, thúc đẩy. Mục tiêu là khuyến khích các công ty cải thiện hiệu quả sinh lời, tăng cường đối thoại với cổ đông và nâng giá trị doanh nghiệp trên thị trường chứng khoán.

Topix, viết tắt của Tokyo Stock Price Index, là một trong hai chỉ số chứng khoán chủ chốt của Nhật Bản, bên cạnh Nikkei 225. Nếu Nikkei 225 chỉ gồm 225 cổ phiếu và tính tỷ trọng dựa trên giá cổ phiếu, Topix bao gồm nhiều doanh nghiệp hơn và tính tỷ trọng theo vốn hóa thị trường. Vì vậy, Topix được xem là phản ánh thị trường chứng khoán Nhật Bản toàn diện hơn.

Theo ước tính của ngân hàng UBS, các quỹ đầu tư thụ động sử dụng Topix làm chỉ số tham chiếu đang quản lý khoảng 155 nghìn tỷ yên, tương đương gần 1 nghìn tỷ USD. Các quỹ này xây dựng danh mục bám sát cơ cấu của Topix, nên khi một cổ phiếu được thêm vào hoặc bị loại khỏi chỉ số, họ phải điều chỉnh lượng nắm giữ tương ứng.

Quá trình cải tổ Topix gắn với những thay đổi tại TSE từ năm 2022, khi sở giao dịch tái tổ chức thành ba phân bảng Prime, Standard và Growth. Từ tháng 10/2022, TSE bắt đầu sàng lọc cổ phiếu trong Topix, yêu cầu vốn hóa tính trên lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng phải đạt tối thiểu 10 tỷ yên.

Giai đoạn cải tổ này hoàn tất vào tháng 1/2025, đưa số cổ phiếu trong chỉ số từ khoảng 2.200 xuống khoảng 1.700. Tuy nhiên, số lượng cổ phiếu lớn và sự chênh lệch đáng kể về quy mô giữa các doanh nghiệp vẫn khiến một số nhà đầu tư lo ngại.

Những doanh nghiệp lớn nhất trong Topix gồm các tập đoàn có vốn hóa hàng trăm tỷ USD như ngân hàng Mitsubishi UFJ Financial, hãng ô tô Toyota và tập đoàn đầu tư công nghệ SoftBank Group. Ở chiều ngược lại là những doanh nghiệp nhỏ như công ty tư vấn quản trị Prored Partners, với vốn hóa chỉ 3,6 tỷ yên, tương đương 22,7 triệu USD. Phil Company, hoạt động trong lĩnh vực bất động sản và lưu trữ, có giá trị chỉ nhỉnh hơn mức này.

Trong đợt cải tổ mới, doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời hai điều kiện để tiếp tục có mặt trong Topix.

Điều kiện đầu tiên liên quan đến thanh khoản, cổ phiếu phải có thanh khoản đủ tốt. Cụ thể, “tỷ lệ giá trị giao dịch hàng năm” phải đạt tối thiểu 0,14. Chỉ tiêu này so sánh giá trị cổ phiếu được mua bán với vốn hóa của phần cổ phiếu có thể tự do giao dịch trên thị trường. Những cổ phiếu được giao dịch nhiều như Toyota dễ dàng đáp ứng yêu cầu này, trong khi các cổ phiếu ít người mua bán có thể khó đạt chuẩn.

Điều kiện thứ hai liên quan đến quy mô vốn hóa. Các doanh nghiệp được xếp từ lớn đến nhỏ theo vốn hóa tính trên lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng, không bao gồm cổ phiếu quỹ và phần sở hữu chéo. Cổ phiếu đang nằm trong Topix phải thuộc nhóm doanh nghiệp chiếm 97% tổng vốn hóa cộng dồn. Với cổ phiếu được bổ sung mới, ngưỡng này là 96%.

Nói cách khác, tiêu chí 97% được tính theo giá trị vốn hóa, chứ không phải số lượng doanh nghiệp. Khoảng 10% doanh nghiệp lớn nhất hiện chiếm tới 80% vốn hóa Topix, trong khi 90% doanh nghiệp còn lại chỉ chiếm khoảng 20%.

Điều kiện duy trì trong Topix phụ thuộc cả vào sự tăng trưởng của những doanh nghiệp khác. Khi vốn hóa các công ty lớn tăng lên, ngưỡng để ở lại chỉ số cũng có thể tăng theo. Vì vậy, doanh nghiệp có nguy cơ bị loại nếu không theo kịp các công ty tăng trưởng nhanh hơn. Tuy nhiên, bị loại khỏi Topix không đồng nghĩa với bị hủy niêm yết tại TSE.

Đợt rà soát công bố ngày 7/10 xác định 683 cổ phiếu chưa đáp ứng tiêu chí mới. Đồng thời, 35 cổ phiếu sẽ được bổ sung vào chỉ số, trong đó có McDonald’s Japan, hãng quần áo chuyên dụng Workman và doanh nghiệp vận hành ứng dụng gọi taxi Go.

Với các cổ phiếu không đạt tiêu chí mới, JPX sẽ áp dụng hệ số điều chỉnh để giảm dần tỷ trọng của chúng trong Topix. Cụ thể, thay vì tính toàn bộ vốn hóa cổ phiếu tự do chuyển nhượng, mỗi quý, JPX sẽ giảm hệ số điều chỉnh một mức tương đương 12,5% hệ số ban đầu, qua đó giảm dần phần vốn hóa cổ phiếu được tính vào Topix. Đây là thay đổi trong cách tính chỉ số, không phải mức giảm vốn hóa thực tế của doanh nghiệp.

Tại đợt đánh giá lại vào tháng 10/2027, nếu doanh nghiệp đáp ứng được tiêu chí, cổ phiếu sẽ được giữ lại và JPX dừng giảm hệ số điều chỉnh. Tuy nhiên, chỉ 50% vốn hóa cổ phiếu tự do chuyển nhượng tiếp tục được tính vào Topix, thay vì khôi phục về mức tính toàn bộ như trước. Tỷ trọng thực tế của cổ phiếu vẫn thay đổi theo giá thị trường và vốn hóa của các doanh nghiệp khác trong chỉ số.

Những doanh nghiệp vẫn không đạt chuẩn sẽ tiếp tục bị giảm tỷ trọng cho đến khi bị loại hoàn toàn vào tháng 7/2028.

TĂNG VAI TRÒ CỦA CÁC CỔ PHIẾU LỚN

Theo tờ báo Financial Times, đợt cải tổ được kỳ vọng giúp các quỹ đầu tư thụ động dễ xây dựng danh mục bám sát Topix hơn, nhờ số cổ phiếu giảm và các cổ phiếu còn lại có thanh khoản tốt hơn.

Thay đổi này cũng nhằm giải quyết phàn nàn lâu nay của giới quản lý quỹ về những cổ phiếu vốn hóa nhỏ có lượng giao dịch quá thấp. Với một số cổ phiếu, việc thực hiện một giao dịch lớn có thể mất tới ba tuần.

Đối với doanh nghiệp, nguy cơ bị loại khỏi Topix tạo thêm động lực nâng cao giá trị và cải thiện thanh khoản cổ phiếu. Đây cũng là cách JPX duy trì sức ép cải cách, trong bối cảnh các sở giao dịch trên thế giới cạnh tranh thu hút doanh nghiệp và dòng vốn đầu tư.

Bà Chisa Kobayashi, chuyên gia phân tích cổ phiếu Nhật Bản tại UBS, nhận định đợt cải tổ này có thể mang lại lợi ích dài hạn cho thị trường chứng khoán Nhật Bản bằng cách khuyến khích doanh nghiệp tạo thêm giá trị. Tuy nhiên, tác động trước mắt có thể tương đối hạn chế.

Theo bà, dù hàng trăm cổ phiếu có nguy cơ bị loại, nhóm này chiếm chưa đến 3% vốn hóa Topix. Vì vậy, việc thu hẹp chỉ số sẽ chưa tạo ra thay đổi lớn đối với diễn biến Topix hay thanh khoản toàn thị trường.

Trong khi đó, ông Bruce Kirk, chuyên gia phân tích của ngân hàng Goldman Sachs, cho rằng việc chú trọng vốn hóa cổ phiếu tự do chuyển nhượng sẽ làm tăng ảnh hưởng của các cổ phiếu lớn, nhiều doanh nghiệp trong số này hoạt động trong những lĩnh vực liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI).

“AI đã là động lực quan trọng thúc đẩy diễn biến chỉ số và tăng trưởng lợi nhuận doanh nghiệp tại Nhật Bản. Vai trò này có thể tiếp tục gia tăng sau khi Topix được cơ cấu lại”, ông Kirk nói với Financial Times.