Nhật Bản và ASEAN bắt tay xây dựng 'AI có chủ quyền'

ASEAN thắt chặt quan hệ với Nhật Bản

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang trở thành động lực tăng trưởng cốt lõi, các nhà lãnh đạo khu vực đã thống nhất hợp tác để xây dựng các hệ thống AI được "may đo" riêng cho ngôn ngữ và văn hóa bản địa. Động thái này không chỉ đơn thuần là sự hợp tác kỹ thuật, mà còn là một bước đi địa chính trị quan trọng nhằm hiện thực hóa khát vọng "AI có chủ quyền" (Sovereign AI).

Cuộc chiến giành "chủ quyền AI" và nỗ lực thoát bóng người khổng lồ

Khái niệm "AI có chủ quyền" đang trở thành từ khóa nóng tại Đông Nam Á. Nó ám chỉ việc các quốc gia mong muốn sở hữu, phát triển và vận hành các hệ thống trí tuệ nhân tạo phù hợp với lợi ích quốc gia, phản ánh đúng các giá trị văn hóa và đặc thù ngôn ngữ của mình, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các mô hình của nước ngoài.

Đông Nam Á hiện đang trở thành chiến trường khốc liệt cho sự thống trị công nghệ, và thực tế cho thấy Trung Quốc đang có lợi thế lớn. Một khảo sát gần đây của Quỹ Hòa bình Quốc tế Carnegie đã chỉ ra một con số đáng suy ngẫm: trong số các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLM) đặc thù của khu vực, có tới 5 mô hình được xây dựng dựa trên mã nguồn mở Qwen của tập đoàn Alibaba (Trung Quốc).

Sự phổ biến của các nền tảng Trung Quốc đặt ra những lo ngại về an ninh dữ liệu và sự phụ thuộc công nghệ dài hạn. Chính vì vậy, đề xuất hợp tác của Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản đã nhận được sự hưởng ứng nhiệt liệt. Đề xuất này tập trung vào việc thúc đẩy quản trị AI, phát triển hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực và tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề xã hội bằng công nghệ Nhật Bản.

Một ví dụ điển hình cho sự chuyển dịch này là trường hợp của Campuchia. Bên lề hội nghị, Bộ trưởng Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản Yoshimasa Hayashi đã có cuộc gặp gỡ và ký kết biên bản ghi nhớ với người đồng cấp Campuchia Chea Vandeth. Trọng tâm của thỏa thuận là hợp tác phát triển một LLM dành riêng cho tiếng Khmer. Hiện tại, sự phát triển AI của Campuchia mới ở giai đoạn sơ khai. Mặc dù chính phủ nước này đang phát triển một mô hình tiếng Khmer dựa trên nền tảng nguồn mở của Google, nhưng họ đang vấp phải rào cản lớn: thiếu hụt dữ liệu ngôn ngữ Khmer chất lượng cao để huấn luyện AI.

Đây là lúc Nhật Bản thể hiện vai trò "người đồng hành tin cậy". Tokyo không chỉ cam kết hỗ trợ về mặt kỹ thuật để xử lý dữ liệu mà còn đang xem xét phát triển một LLM tiếng Khmer dựa trên công nghệ AI của chính Nhật Bản. Quan chức Bộ truyền thông Nhật Bản tiết lộ rằng Phnom Penh dành sự quan tâm rất cao cho sự hợp tác này, xem đây là giải pháp để cân bằng ảnh hưởng và tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một siêu cường nào.

Thị trường nghìn tỉ đô và cuộc đua của các cường quốc tại Đông Nam Á

Động lực thúc đẩy sự hợp tác này không chỉ đến từ an ninh quốc gia mà còn từ tiềm năng kinh tế khổng lồ. Thị trường AI của Đông Nam Á đang bước vào giai đoạn bùng nổ. Các số liệu dự báo cho thấy quy mô thị trường này sẽ tăng gần gấp 4 lần, từ mức hiện tại của năm 2024 lên đạt mốc 17,2 tỉ USD vào năm 2033.

Thậm chí, tác động vĩ mô còn lớn hơn nhiều. ASEAN dự báo rằng các công nghệ liên quan đến AI có thể thúc đẩy Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của toàn khu vực tăng thêm từ 10% đến 18% vào năm 2030, với giá trị kinh tế tiềm năng lên tới 1.000 tỉ USD. Đây là miếng bánh béo bở mà không quốc gia nào muốn bỏ lỡ.

Nhật Bản, với vị thế là quốc gia đề xuất "Quy trình AI Hiroshima" trong nhiệm kỳ chủ tịch G7 năm 2023, đang nỗ lực định vị mình là một đối tác phát triển AI an toàn, có trách nhiệm và tôn trọng bản sắc địa phương. Cách tiếp cận "AI có chủ quyền" của Nhật Bản đánh trúng tâm lý của các quốc gia ASEAN: muốn hiện đại hóa nhưng không muốn đánh mất kiểm soát.

Tuy nhiên, Nhật Bản không phải là người chơi duy nhất trên bàn cờ này. Các gã khổng lồ công nghệ Mỹ cũng đang đổ tiền tấn vào khu vực. Nvidia, nhà sản xuất chip AI hàng đầu thế giới, đã công bố thiết lập cơ sở nghiên cứu và phát triển (R&D) cùng trung tâm dữ liệu tại Việt Nam. Trong khi đó, Google cũng đang rót 2 tỉ USD vào Malaysia để củng cố vị thế. Sự hiện diện của các "ông lớn" Mỹ và nền tảng giá rẻ của Trung Quốc tạo ra một áp lực cạnh tranh không nhỏ.

Dẫu vậy, lợi thế của Nhật Bản nằm ở sự tương đồng về văn hóa Á Đông và mối quan hệ ngoại giao bền chặt lâu đời. Bằng cách tập trung vào các giải pháp cụ thể như "may đo" ngôn ngữ cho các nước có nguồn dữ liệu hạn chế (như tiếng Khmer, tiếng Lào, hay thậm chí là tiếng Việt chuyên sâu), Nhật Bản đang đi vào một thị ngách quan trọng mà các mô hình toàn cầu thường bỏ qua.

Chiến lược này giúp các công ty AI của Nhật Bản có bước đệm vững chắc để mở rộng thị trường, đồng thời giúp ASEAN xây dựng được nền móng công nghệ tự chủ, giảm bớt rủi ro từ những biến động địa chính trị giữa các siêu cường.

Bùi Tú