Nhiều dư địa phát triển ngành dược liệu

Sơ chế dược liệu. Ảnh: I.T.

Dư địa lớn

Để thúc đẩy phát triển ngành dược liệu, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng. Ngày 30/10/2013, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1976/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030. Mục tiêu là phát triển bền vững nguồn tài nguyên dược liệu theo hướng sản xuất hàng hóa, gắn vùng nguyên liệu với công nghiệp chế biến và tiêu thụ sản phẩm.

Theo quy hoạch, cả nước sẽ phát triển 54 loài dược liệu thế mạnh tại 8 vùng sinh thái trọng điểm, đáp ứng khoảng 80% nhu cầu sử dụng dược liệu trong nước vào năm 2030. Đồng thời, xây dựng quy trình trồng và thu hái theo tiêu chuẩn GACP-WHO, hướng tới chuẩn hóa 100% nguyên liệu phục vụ sản xuất thuốc trong nước và tăng khả năng xuất khẩu.

Tiếp đó, ngày 1/6/2023, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Quyết định số 611/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045. Đây được xem là cú hích quan trọng không chỉ với ngành sâm mà còn mở rộng cơ hội phát triển nhiều loại cây dược liệu khác dưới tán rừng.

Tính đến đầu năm 2025, cả nước đã trồng khoảng 28.000ha với 54 loài cây dược liệu, cung ứng khoảng 110.000 tấn dược liệu các loại cho thị trường trong nước và xuất khẩu. Tuy nhiên, việc phát triển dược liệu vẫn đối mặt nhiều khó khăn như quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, liên kết chuỗi chưa chặt chẽ, sản phẩm chủ yếu ở dạng thô nên giá trị gia tăng chưa cao.

Theo Viện Dược liệu, nhu cầu nguyên liệu dược trong nước hiện đạt khoảng 60.000-80.000 tấn mỗi năm, song nguồn cung mới chỉ đáp ứng khoảng 20-30%. Điều này cho thấy dư địa rất lớn cho ngành dược liệu Việt Nam phát triển theo hướng hàng hóa, gia tăng giá trị kinh tế lâm nghiệp.

Không chỉ nhu cầu trong nước, nhu cầu xuất khẩu đối với các sản phẩm dược liệu và thực phẩm có nguồn gốc tự nhiên đang mở ra cơ hội mới cho đặc sản dược liệu Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp (DN) đã chủ động nâng cấp quy trình sản xuất, chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu để đưa các sản phẩm như đông trùng hạ thảo, tinh nghệ hay thảo dược chế biến tiếp cận thị trường quốc tế.

Một tín hiệu tích cực là ngày càng nhiều sản phẩm dược liệu được sản xuất theo các hệ thống tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm, đồng thời tham gia chương trình OCOP. Việc kiểm soát vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc đang trở thành nền tảng quan trọng, giúp dược liệu Việt Nam đáp ứng yêu cầu xuất khẩu và nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Cần cơ chế để ngành dược liệu bứt phá

Để mở rộng thị trường xuất khẩu, nhiều DN cũng tích cực tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ quốc tế và khai thác các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới nhằm tìm kiếm đối tác, mở rộng kênh tiêu thụ.

Tuy nhiên, con đường đưa dược liệu Việt Nam ra thế giới vẫn còn không ít khó khăn. Các quy định về kiểm nghiệm, chứng nhận và đăng ký sản phẩm tại các thị trường phát triển thường phức tạp, chi phí lớn, vượt quá khả năng của nhiều DN nhỏ và vừa.

Bên cạnh đó, sản xuất nguyên liệu trong nước còn phân tán, thiếu tính đồng nhất về chất lượng, trong khi đây lại là yêu cầu bắt buộc để xuất khẩu bền vững. Nhiều DN cho biết chi phí kiểm nghiệm, hoàn thiện hồ sơ tiêu chuẩn và xây dựng thương hiệu đang chiếm tỷ lệ rất lớn trong tổng chi phí đầu tư.

Là địa phương sở hữu nhiều loại dược liệu quý, đặc biệt là sâm Lai Châu – loại dược liệu có giá trị kinh tế cao, tỉnh Lai Châu đang kỳ vọng đưa dược liệu trở thành ngành kinh tế quan trọng gắn với phát triển kinh tế rừng và nâng cao thu nhập cho người dân vùng cao.

Theo ông Nguyễn Thành Đồng – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Lai Châu, để ngành dược liệu phát triển thành ngành mũi nhọn cần sớm có định hướng tổng thể về phát triển dược liệu, xác định rõ nhu cầu thị trường, quy mô sử dụng và tiêu chuẩn chất lượng đối với từng loại dược liệu làm cơ sở tổ chức sản xuất.

Ông Đồng cho rằng, Chính phủ cần xem xét điều chỉnh chính sách hỗ trợ phát triển dược liệu phù hợp với điều kiện thực tế tại các tỉnh miền núi; nâng mức hỗ trợ đầu tư vùng nguyên liệu và không giới hạn cứng quy mô triển khai dự án nhằm tạo điều kiện hình thành các vùng sản xuất tập trung.

Cùng với đó, cần sớm ban hành hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với các loại giống dược liệu; đồng thời có cơ chế cam kết thu mua, bao tiêu sản phẩm để người dân yên tâm đầu tư sản xuất lâu dài...

Trong bối cảnh kinh tế xanh và tiêu dùng bền vững đang trở thành xu hướng toàn cầu, dược liệu không chỉ là lĩnh vực giàu tiềm năng về kinh tế mà còn góp phần bảo vệ rừng, tạo sinh kế cho đồng bào miền núi và nâng cao giá trị tài nguyên bản địa. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành động lực tăng trưởng, ngành dược liệu cần thêm những cơ chế đủ mạnh, đồng bộ và dài hạn nhằm tháo gỡ các rào cản về vốn, tiêu chuẩn, thị trường và liên kết sản xuất.