Nhiều thách thức, yêu cầu mới đối với người lao động

Sự lệch pha giữa “cung” và “cầu”

Theo Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), lực lượng lao động quý III năm nay đạt 54.001 nghìn người, tăng 214 nghìn người so với quý II và tăng 653 nghìn người so với cùng kỳ năm trước. Lao động có việc làm sẽ đạt 52.970 nghìn người, tăng 287 nghìn người so với quý II và tăng gần 715 nghìn người so với cùng kỳ năm trước.

Nhà báo Dương Quang, Phó Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng, tặng hoa cảm ơn các diễn giả, đại diện các đơn vị đồng hành. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Chia sẻ về sự khởi sắc này, ThS Nguyễn Trọng Thắng, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm TPHCM, cho hay về phía cầu, hoạt động sản xuất, kinh doanh đang từng bước phục hồi. Nhiều ngành như chế biến, chế tạo, da giày, điện tử, chế biến thủy sản bước vào giai đoạn cao điểm sản xuất để chuẩn bị nguồn hàng cho những tháng cuối năm. Do đó, nhu cầu tuyển dụng lao động tăng lên khá rõ trong quý 3.

Các diễn giả tham gia talkshow “Đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu mới của thị trường lao động”. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Về phía cung, một lượng lớn sinh viên tốt nghiệp từ các trường đại học, cao đẳng và cơ sở giáo dục nghề nghiệp gia nhập thị trường, bổ sung nguồn nhân lực trẻ, đã qua đào tạo.

Theo PGS-TS Trương Nguyễn Luân Vũ, Trưởng khoa Cơ khí Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, sự thiếu hụt lao động hiện nay không nằm ở lực lượng lao động phổ thông mà chúng ta đang thiếu hụt lao động có tay nghề, qua đào tạo, sở hữu các kỹ năng số, ngoại ngữ, kỹ năng mềm để đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp trong giai đoạn mới.

Thực trạng này xuất phát từ một số nguyên nhân chính, như: Sự lệch pha giữa “cung” và “cầu”: Thị trường đòi hỏi nhân lực trình độ cao trong các ngành trọng điểm đang phát triển nhanh (cơ khí, công nghệ thông tin, logistics, chế biến - chế tạo, kỹ thuật cao...), nhưng lực lượng lao động thực tế lại chủ yếu là lao động phổ thông. Doanh nghiệp cần người nhưng thị trường không đáp ứng được, dẫn đến cung - cầu hoàn toàn lệch nhau.

Nguyên nhân thứ hai là áp lực từ sự tăng trưởng công nghiệp: Ngành công nghiệp chế biến - chế tạo đóng góp rất lớn vào tăng trưởng GDP và xuất khẩu (tăng 14,4% trong 6 tháng đầu năm nay). Điều này kéo theo nhu cầu tuyển dụng rất lớn, trong khi nguồn lực lao động được đào tạo đúng chuyên môn phục vụ lĩnh vực này lại không đáp ứng kịp. Sự phát triển không đồng đều giữa các địa phương: Các cực phát triển kinh tế như TPHCM, Hà Nội, Hải Phòng... đẩy mạnh phát triển công nghiệp chế biến - chế tạo nên thu hút rất nhiều lao động. Trong khi đó, các địa phương chưa phát triển mạnh về công nghiệp hóa - hiện đại hóa lại dư thừa nhiều lao động phổ thông.

ThS Nguyễn Trọng Thắng, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm TPHCM, trao đổi tại chương trình. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Theo PGS Vũ, hạn chế về kỹ năng số, kỹ năng mềm và ngoại ngữ cũng là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt lao động, hiện chỉ có 29,7% lực lượng lao động qua đào tạo (trong đó 25% có trình độ đại học). Tuy nhiên, trong nhóm có trình độ đại học này, nhiều người vẫn chưa đáp ứng đủ yêu cầu về chuyên môn, kỹ năng số, ngoại ngữ, tư duy phản biện, tư duy sáng tạo, khả năng làm việc nhóm, làm việc trong môi trường đa văn hóa và tinh thần học tập suốt đời để thích ứng với sự thay đổi và tác động của công nghệ, AI.

PGS-TS Trương Nguyễn Luân Vũ - trưởng Khoa Cơ khí, Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, cho rằng hạn chế về kỹ năng số, kỹ năng mềm và ngoại ngữ cũng là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt lao động. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Bẫy năng suất lao động thấp và nhân công giá rẻ

Bà Hồ Nguyễn Cúc Phương,Trưởng phòng Quản lý Đào tạo - Thư viện, Trường Cao đẳng Kinh tế TPHCM cho rằng, hiện nay, hơn 70% lực lượng lao động vẫn làm việc dựa trên kinh nghiệm và tự học. Điều này dẫn đến một thực trạng đáng báo động: bẫy năng suất lao động thấp và nhân công giá rẻ.

Bà Hồ Nguyễn Cúc Phương, Trưởng phòng Quản lý Đào tạo - Thư viện, Trường Cao đẳng Kinh tế TPHCM, cho biết các khu vực nông thôn đối mặt nguy cơ thiếu hụt lực lượng lao động có trình độ. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Thực trạng này xuất phát từ các nguyên nhân, đó là tâm lý coi trọng lợi ích ngắn hạn: Học sinh vừa tốt nghiệp THPT và sinh viên thường chạy theo các công việc làm thêm có thu nhập ngay. Với sự phát triển chóng mặt của mạng xã hội (như TikTok), nhiều bạn trẻ “bắt trend” làm quảng cáo, bán hàng online... Dù một số ít may mắn thành công, đa phần chỉ thấy cái lợi trước mắt mà không đầu tư nâng cao tay nghề, kỹ năng chuyên sâu để vươn ra thị trường lao động quốc tế, như khối ASEAN.

Thứ hai là nguyên nhân mất cân bằng lao động cục bộ: Sinh viên sau khi ra trường có tay nghề cao thường chọn tập trung ở các thành phố lớn để phát triển, dẫn đến nguy cơ các khu vực nông thôn bị thiếu hụt lực lượng lao động có trình độ.

Để khắc phục tình trạng này, hệ thống các trường cao đẳng cần phát huy lợi thế 70% thời lượng chương trình là thực hành thông qua các giải pháp trọng tâm: Mô-đun hóa chương trình đào tạo: Xây dựng chương trình theo hướng mô-đun hóa. Mỗi mô-đun tương ứng với một năng lực nghề cụ thể, có thời gian đào tạo ngắn (từ 3 đến 6 tháng) giúp sinh viên vừa học vừa tích lũy chứng chỉ. Sau 2 đến 3 năm, sinh viên vừa có kinh nghiệm vừa hoàn thành bằng cao đẳng với tay nghề trình độ cao.

TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Phó trưởng Phòng Tuyển sinh Đào tạo - Hợp tác quốc tế, Trường Cao đẳng Lý Tự Trọng, cho hay các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải đổi mới chương trình, tăng tính thực hành và giúp người học có thể làm được việc ngay sau khi tốt nghiệp. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Theo TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Phó trưởng Phòng Tuyển sinh Đào tạo - Hợp tác quốc tế, Trường Cao đẳng Lý Tự Trọng, tình trạng “thừa thầy, thiếu thợ” một phần xuất phát từ tâm lý chuộng bằng cấp, trong khi cơ cấu nhân sự thực tế của doanh nghiệp lại cần số lượng lớn lao động kỹ thuật, công nhân lành nghề và nhân sự bậc trung. Chuyên gia cho hay các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải đổi mới chương trình, tăng tính thực hành và giúp người học có thể làm được việc ngay sau khi tốt nghiệp. Ở các bậc sơ cấp, trung cấp, người lao động cần được đào tạo theo hướng đa kỹ năng, có thể đảm nhận nhiều công việc thay vì chỉ một nhiệm vụ đơn lẻ.

TS Hà Thúc Viên, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Việt Đức, nhìn nhận, sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với nguồn nhân lực. Người lao động không chỉ cần có chuyên môn mà còn phải liên tục tích lũy kiến thức, cập nhật kỹ năng và thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động.

TS Hà Thúc Viên, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Việt Đức, chia sẻ về yêu cầu về nguồn nhân lực trong thời công nghệ. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Do đó, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học không chỉ có nhiệm vụ cung cấp nguồn lao động đáp ứng nhu cầu trước mắt của doanh nghiệp mà còn phải tạo nền tảng để người lao động có khả năng thích nghi lâu dài. Đây là yếu tố giúp nguồn nhân lực đáp ứng tốt hơn những yêu cầu mới của nền kinh tế.