Những ẩn số trong dự án cảng biển của quốc đảo Fiji

Cảng Suva, Thủ đô của quốc đảo trên Thái Bình Dương Fiji

Dự án quy mô lớn đầu tiên của nhóm “Tứ cường”

Ông Sakiasi Ditoka - Ngoại trưởng Fiji cho biết, Suva và Lautoka sẽ là những cảng đầu tiên được phát triển theo dự án thí điểm của “Quan hệ đối tác cảng tương lai của nhóm “Bộ tứ” Ấn Độ, Mỹ, Australia và Nhật Bản”. Nếu Suva (Thủ đô của Fiji) là cảng lớn nhất và nhộn nhịp nhất của quốc đảo này thì Lautoka là thành phố lớn thứ hai (nằm ở Tây Bắc Fiji). “Sẽ có 2 cảng lớn, sau đó chúng ta có thể sẽ mở rộng ra Vanua Levu hoặc Levuka nếu dự án tiến xa đến đó” - Ngoại trưởng Sakiasi Ditoka nói.

Tuy nhiên, chi tiết cụ thể về các dự án cảng này chưa có nhiều thông tin. Cơ quan quản lý cảng Suva (trong đó 41% thuộc sở hữu của Chính phủ Fiji) đã thảo luận với các quan chức Mỹ về việc nâng cấp cảng trị giá 181 triệu USD. Ông Suresh Prasad - quyền Giám đốc điều hành của Fiji Ports cho biết, ông “khá ngạc nhiên” trước thông báo này. “Nếu đó là một dự án của nhóm Tứ cường thì đó sẽ là một dự án quy mô lớn” - ông nói.

Nữ Ngoại trưởng Australia Penny Wong hoan nghênh sáng kiến tại Fiji là cam kết mạnh mẽ nhất mà nhóm “Bộ tứ” (còn được gọi là Liên minh đối thoại An ninh Tứ giác - gọi tắt là QUAD) đã thực hiện để cung cấp cơ sở hạ tầng chất lượng cao tại khu vực Thái Bình Dương. Bà Penny Wong cho biết, dự án thí điểm xây dựng cảng biển ở Fiji là dự án quy mô lớn đầu tiên phản ánh khả năng của nhóm trong việc cung cấp cơ sở hạ tầng chất lượng cao nhằm đáp ứng các ưu tiên của khu vực Thái Bình Dương. Vậy việc phát triển cảng biển ở Fiji có ý nghĩa gì? Liệu đây có thể là điểm nóng tiếp theo trong mối quan hệ đầy biến động giữa Mỹ và Trung Quốc?

Phản ứng của Trung Quốc

Bà Sana Hashmi - chuyên gia nghiên cứu về Trung Quốc tại Quỹ trao đổi Đài Loan - châu Á, nhận định: “Trung Quốc coi QUAD là một liên minh chống đại lục và dự án mới này ở Fiji được xem là việc QUAD mở rộng hoạt động từ các điểm nóng ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương sang các quốc đảo Thái Bình Dương”.

Trong vài năm qua, Bắc Kinh đã bơm hàng tỷ USD vào khu vực này và ảnh hưởng của họ cũng gia tăng song song. Trả lời câu hỏi của giới truyền thông về sáng kiến của QUAD ở Fiji, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh cảnh báo: “Trung Quốc đã nhiều lần nêu rõ lập trường của mình về QUAD. Hợp tác giữa các quốc gia nên có lợi cho hòa bình, ổn định và thịnh vượng của khu vực, chứ không nên nhắm vào bất kỳ bên thứ ba nào”.

Kể từ khi kết thúc Thế chiến 2, Bắc Kinh đã chuyển mình thành một cường quốc ở châu Á, hiện họ đang thể hiện là lực lượng kinh tế trung tâm và ngày càng có vai trò chiến lược trong khu vực. Bắc Kinh đã công nhận 8 quốc gia trong khu vực là Đối tác chiến lược toàn diện (cấp bậc quan hệ đối tác ngoại giao cao nhất trong quan hệ đối ngoại của Trung Quốc). Các quan chức cấp cao của Trung Quốc đã thường xuyên đến thăm khu vực, kể cả Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình. “Dấu ấn ngày càng tăng của Trung Quốc tại các quốc đảo Thái Bình Dương vẫn là mối quan ngại lớn đối với Australia và các bên tham gia khác. Do đó, nhóm QUAD sẵn sàng hoạt động tích cực hơn. Bắc Kinh coi đây là một hình thức bao vây chiến lược và sự nổi lên của các liên minh đối trọng có thể hạn chế tham vọng của họ tại các quốc đảo Thái Bình Dương” - nhà nghiên cứu Sana Hashmi nói. Trong khi đó, Fiji nợ các ngân hàng nhà nước Trung Quốc hơn 100 triệu USD cho các dự án xây dựng đường sá và cơ sở hạ tầng được thực hiện cách đây 1 thập kỷ.

Ngoại trưởng Australia Penny Wong, Bộ trưởng Ngoại giao Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar và Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken tại hội nghị nhóm Bộ Tứ ở Tokyo, Nhật Bản tháng 7-2024

Đua tranh ảnh hưởng ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương

Bốn quốc gia thành viên của nhóm QUAD là những cường quốc có ảnh hưởng nhất trong khu vực. Lĩnh vực hợp tác của nhóm QUAD đã mở rộng vượt ra ngoài tầm nhìn ban đầu, tập trung vào an ninh và hiện trải rộng sang nhiều sáng kiến ở châu Á - Thái Bình Dương về an ninh hàng hải, cơ sở hạ tầng, công nghệ, y tế và chuỗi cung ứng. Các nước thành viên nhóm QUAD đã cam kết hợp tác về cứu trợ thiên tai, khả năng chống chịu biến đổi khí hậu và hỗ trợ nhân đạo cho các đảo nhỏ ở Thái Bình Dương. Họ cũng tổ chức các cuộc tập trận chung trong khuôn khổ cuộc tập trận Malabar hàng năm trong khu vực (bao gồm tác chiến chống ngầm, hoạt động tàu sân bay và khả năng tương tác hàng hải). Trong đó, Mỹ và Australia đã tăng cường hợp tác chiến lược với các đảo Thái Bình Dương trong những năm gần đây khi mối lo ngại ngày càng gia tăng về ảnh hưởng ngoại giao và hàng hải của Trung Quốc trong khu vực. Theo thỏa thuận AUKUS được công bố vào năm 2021, Australia, Mỹ và Vương quốc Anh đang hợp tác để thiết kế các tàu ngầm hạt nhân để sẵn sàng bàn giao cho Australia vào những năm 2040. Mỹ và Australia cũng đã theo đuổi một loạt sáng kiến ở Thái Bình Dương trong năm qua, bao gồm các thỏa thuận quốc phòng mạnh mẽ hơn với Papua New Guinea.

Năm 2022, Trung Quốc đã ký một thỏa thuận mang tính bước ngoặt với quần đảo Solomon, cho phép Bắc Kinh điều động cảnh sát, quân đội và lực lượng vũ trang đến quốc gia Thái Bình Dương này. Điều đó mang lại cho Bắc Kinh một chỗ đứng vững chắc trên vùng biển cách Australia chưa đầy 2.000km. Trong những tháng tiếp theo, Washington đã gấp rút mở lại các đại sứ quán và mở rộng quan hệ ngoại giao trên khắp khu vực. Mỹ đã mở lại Đại sứ quán tại quần đảo Solomon vào năm 2023 sau 30 năm vắng bóng, mở một đại sứ quán mới tại Tonga cùng năm đó, và công bố kế hoạch thành lập thêm các phái đoàn ngoại giao tại các quốc gia khác, bao gồm Vanuatu và Kiribati.

“Đối với một số quốc gia, đặc biệt là Mỹ, sự tham gia vào khu vực này mang tính chất rời rạc và tùy tiện, thiếu sự chú trọng bền vững đến các mối quan tâm cốt lõi của địa phương như biến đổi khí hậu, cơ sở hạ tầng và khả năng phục hồi kinh tế. Do đó, việc chống lại ảnh hưởng của Trung Quốc sẽ đòi hỏi sự cam kết và tính liên tục bền vững. Đây là lý do tại sao tuyên bố gần đây của nhóm QUAD trở nên quan trọng, mặc dù tác động của nó sẽ phụ thuộc vào việc liệu những tuyên bố này có được thực hiện hay không” - nhà phân tích Sana Hashmi cho biết.

Về bản thân Fiji, “đây được coi là quốc gia có ảnh hưởng nhất trong khu vực, đóng vai trò là cửa ngõ và trung tâm cho toàn bộ khu vực rộng lớn hơn” - bà Hashmi giải thích tầm quan trọng của quốc đảo này đối với Bắc Kinh. Nhưng điều này cũng có nghĩa là Fiji đang phải cân bằng quan hệ với các nước lớn. Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất cho hàng hóa của Fiji, chiếm 383 triệu USD vào năm 2025, tiếp theo là Australia với trị giá 168 triệu USD. Trong khi đó, Trung Quốc là nước nhập khẩu hàng đầu của Fiji, thu về 531 triệu USD vào năm ngoái, chỉ sau Singapore.

Giống như Fiji, các quốc đảo Thái Bình Dương duy trì sự gắn kết kinh tế mạnh mẽ với Trung Quốc đồng thời tăng cường hợp tác với Australia, Mỹ, Nhật Bản và Ấn Độ. “Họ phần lớn áp dụng chính sách đối ngoại đa phương và chiến lược phòng ngừa rủi ro. Không quốc gia nào muốn bị cuốn vào cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc” - chuyên gia Sana Hashmi nhận định.