Những bức thư kể chuyện bang giao thời cổ đại

Lịch sử thế giới đầy ắp những câu chuyện về thành tựu, thử thách và khát vọng của các xã hội, nền văn hóa và cá nhân. Qua các tư liệu khảo cổ, Ai Cập và Babylon là hai đại cường quốc thời cổ đại vừa duy trì mối quan hệ ngoại giao "anh em" mật thiết thông qua những lá thư bằng đất sét, vừa ngầm cạnh tranh quyền lực và sự giàu sang trong khu vực Trung Cận Đông. Hôn nhân hoàng tộc trở thành một công cụ ngoại giao đầy quyền lực nhằm củng cố mối quan hệ song phương.

Khi các nhà khảo cổ khai quật ra những bức thư, gọi là Thư Amarna gồm 382 tấm bảng đất sét được viết bằng chữ hình nêm trong thời kỳ đồ đồng muộn, tại thủ đô Akhetaten (nay là Tell el-Amarna, miền Trung Ai Cập), một thế giới bí mật của hệ thống chính trị và quan hệ quốc tế cực kỳ phức tạp giữa các cường quốc như Ai Cập, Hittite, Babylon và Assyria đã dần hé lộ. Dưới triều đại của các Pharaoh như Amenhotep III và Akhenaten, thư từ ngoại giao được viết bằng chữ hình nêm trên đất sét gửi đến các vua chư hầu và các cường quốc lân cận. Các vua nhỏ thường gửi thư cầu cứu, còn các cường quốc như Ai Cập, Hittite và Babylon trao đổi hôn nhân, vàng bạc và quà tặng để giữ gìn liên minh.

Nội dung các bức thư Amarna chủ yếu xoay quanh mối quan hệ giữa các Pharaoh Ai Cập (đặc biệt là Akhenaten và Amenhotep III) với các vương quốc lân bang vào thế kỷ XIV trước Công nguyên. Chữ Akkad, ngôn ngữ ngoại giao chung thời đó, được sử dụng với nhiều sắc thái khác nhau trong các văn bản này. Trong đó, nhóm các thư trao đổi giữa Pharaoh và các vị vua có vị thế ngang hàng như Babylon, Assyria, Hittite, Mitanni và Cyprus thể hiện sự ngang hàng. Họ gọi nhau là "anh em" để khẳng định sự bình đẳng. Nội dung thư thường liệt kê danh sách quà tặng quý giá như vàng, bạc, đá quý, ngựa và xe chiến. Một chi tiết thú vị là các vị vua khác thường xuyên "đòi" vàng từ Ai Cập với câu nói nổi tiếng: "Vàng ở Ai Cập nhiều như cát bụi”. Bên cạnh đó, các cuộc hôn nhân hoàng tộc cũng được sắp đặt, kèm theo những đồ sính lễ xa xỉ.

Mặt khác, thư từ các bộ lạc nhỏ gửi tới Pharaoh thì ngôn ngữ theo thứ bậc trên - dưới rõ ràng. Các lãnh chúa chư hầu dùng ngôn ngữ cung kính, gọi Pharaoh là "Mặt trời của con", còn tự gọi mình là "kẻ tôi tớ". Các bức thư thường khẩn thiết xin Pharaoh gửi quân đội viện trợ để chống lại các cuộc tấn công của nhóm người nổi loạn. Pharaoh cũng tiếp nhận được thư từ thủ lĩnh địa phương tố cáo hàng xóm của mình là phản bội hoặc âm mưu cướp đất để lấy lòng Pharaoh.

Hai bức thư nổi tiếng

Đặc biệt, theo sách The Amarna Letters của tác giả William L. Moran (1992), trong kho lưu trữ Amarna, mối quan hệ giữa Ai Cập và Babylon được ghi lại qua các tấm bảng đất sét từ EA 1 đến EA 14. Chỉ có hai bức, EA1 và EA5, được gửi từ Ai Cập đến Babylon. Mười hai bức còn lại được viết bởi người Babylon. Hai bức thư được coi là quan trọng và thú vị nhất, thể hiện rõ bản chất ngoại giao "anh em" và những toan tính thực dụng thời đó, là EA 1 (từ Pharaoh gửi Babylon) và EA 4 (từ Babylon gửi Pharaoh).

Thư EA 1 do Pharaoh Amenhotep III gửi cho Vua Babylon Kadashman-Enlil I. Nội dung thư gắn liền với mạch trao đổi thư từ hai chiều giữa hai vị quân vương, bởi trong các thư trước đó, Vua Babylon từng phàn nàn rằng em gái mình, người được gả cho Pharaoh Ai Cập, đã “biến mất” không để lại dấu vết, không rõ còn sống hay đã chết.

Để phản hồi, Pharaoh phán: “Này, ngươi viết cho ta rằng “Ngươi đang giữ em gái ta, nhưng chẳng ai thấy cô ấy cả, không biết cô ấy còn sống hay đã chết”. Nhưng những sứ giả ngươi gửi đến là ai? Một là kẻ chăn bò, một kẻ là thợ săn... chẳng có ai trong số chúng biết em gái ngươi cả. Nếu em gái ngươi có đứng ngay trước mặt chúng, chúng cũng sẽ không nhận ra. Tại sao ngươi không gửi đến một vị quan có uy tín, người biết rõ em gái ngươi và có thể thưa chuyện với cô ấy? ... Ngươi cũng viết: “Vàng mà ngươi gửi cho ta chỉ là rác rưởi”. Nhưng ta đã gửi cho ngươi nhiều vàng hơn cả cha ngươi từng nhận được!". Ý tứ và cách thức trả lời cho thấy nhiều ẩn ý, như chê trách sứ giả của Babylon là tầm thường, hay như lời kiểm chứng về số tặng phẩm mà Ai Cập gửi tới Babylon.

Bức thư EA 4, Vua Babylon gửi Pharaoh Amenhotep III cũng rất nổi tiếng, ghi lại lời trả lời thẳng thừng của Ai Cập và cách thức giải hòa của Babylon trước đề nghị cưới con gái Pharaoh: "Khi ta viết cho ngươi về việc xin cưới con gái ngươi, ngươi đã trả lời: Từ thuở xa xưa, chưa từng có một người con gái nào của nhà vua Ai Cập được gả cho bất cứ ai”. Tại sao ngươi lại nói vậy? Ngươi là vua, ngươi có thể làm bất cứ điều gì ngươi muốn. Nếu ngươi gả cô ấy, ai có thể nói gì? Nhưng này, nếu ngươi nhất quyết không gửi con gái mình, chẳng lẽ ở Ai Cập không có một phụ nữ đẹp nào sao? Hãy gửi cho ta một phụ nữ đẹp và nói rằng đó là con gái của nhà vua. Ai có thể nói cô ấy không phải là công chúa?”. Không chỉ vậy, vua Babylon còn ra yêu sách: “Vì lợi ích của tình anh em, hãy gửi vàng cho ta ngay lập tức để ta kịp hoàn thành công trình đang xây dựng. Hãy gửi vàng nhiều nhất có thể trước khi mùa Hè kết thúc. Vàng ở đất nước ngươi nhiều như cát bụi cơ mà".

Cách đối đáp trong các bức thư này vừa thể hiện quyền lực của hai đế chế, có sự kiêu ngạo và thực dụng, cho thấy “những lời thì thầm” trong hoàng cung có vai trò rất quan trọng trong các triều đình hoàng gia, là nền tảng cho sự ổn định và bảo đảm hòa bình thời Cổ đại.

Góc nhìn về nghệ thuật ngoại giao

Thành phố cổ Akhetaten (nay là Tell el-Amarna) được phát hiện vào cuối thế kỷ XVIII, nhưng phải đến những năm 1880, các bức thư mới được khai quật. Chúng được tìm thấy trong một tòa nhà hành chính, nơi lưu giữ thư từ ngoại giao của Pharaoh. Các bức thư hiện được lưu giữ tại nhiều bảo tàng trên thế giới, bao gồm Bảo tàng Anh, Bảo tàng Ai Cập ở Cairo và Bảo tàng Staatliche ở Berlin.

Thư Amarna không chỉ là minh chứng cho nghệ thuật ngoại giao sắc sảo thời cổ đại, mà còn mở ra một góc nhìn vào quan hệ ngoại giao của thời kỳ hậu Đồ đồng. Chúng phản ánh mạng lưới ngoại giao tinh vi, sự tôn trọng lẫn nhau, và đôi khi là những căng thẳng, làm nổi bật mối liên kết chặt chẽ của thế giới cận Đông cổ đại. Ngày Xuân, xem sách sử, ngẫm càng thấy rằng, lịch sử là một cách để tìm hiểu quá khứ, giải thích hiện tại và tiên đoán tương lai.

Lý Yến